Srpski grb je zajedno sa srpskom državom počeo da se razvija u Srednjem veku pod uticajem Vizantije. Dva glavna elementa srpskog grba, dvoglavi beli orao u poletu i štit sa krstom i četiri slova «S» vode poreklo od dinastija Nemanjića i Lazarevića, odnosno od vizantijskih dinastija Komnina i Paleologa. Kao i u Vizantiji, ovi heraldički simboli su nastali nezavisno jedan od drugog, ali za razliku od vizantijskih, srpski simboli su imali sreću da se pre 120 godina spoje u grbu obnovljene Kraljevine Srbije. Zato je za proučavanje naše heraldike potrebno da se prvo napravi pregled vizantijske heraldike i najviših dvorskih titula; despota, sevastokratora i kesara.
1. VIZANTIJA
1.1. VIZANTIJSKI ŠTIT
Prvu vizantijsku zastavu je napravio car Konstantin Veliki (rođen 274. u Nišu, car 306-337.). Legenda kaže da je Konstantin 312. g. pred bitku sa rimskim pobunjenicima video na nebu krst i reči «U ovom znaku ćeš pobediti». Odmah je stavio zlatan krst na crvenu kvadratnu ratnu zastavu i pobedio. Tako je nastao čuveni Konstantinov steg, državna zastava Vizantije, iako u to doba grbovi još nisu postojali (sl. 1).
Grbovi su počeli da se razvijaju kao identifikacioni simboli krstaških trupa u XII veku. U vizantijski kulturni prostor stižu 1204., kada su Krstaši osvojili Carigrad i proglasili Latinsko carstvo. Osnovni znak krstaških grbova je bio štit sa krstom i četiri figure između krakova. Carevi iz francuske porodice Kurtne su za grb Latinskog carstva uzeli Konstantinov steg, stavili ga na štit i dodali mu četiri zlatnika sa krstićima (sl. 2). Nakon pada Carigrada Komnini su osnovali Trapezuntsko carstvo u Maloj Aziji i za grb uzeli zlatnog dvoglavog orla u poletu na crvenom polju. Godine 1261. nikejski car Mihaijlo VIII Paleolog je oslobodio Carigrad od krstaške okupacije i za grb obnovljene Vizantije je uzeo crveni štit sa zlatnim krstom i četiri zlatna slova «V», vizantijskim «vita», početnim slovom Vizantije (sl. 3). Ovaj grb se u heraldici kraće zove «Vizantijski štit». Godine 1402. Stefan Lazarević je od vizantijskog regenta Jovana VII dobio titulu despota i po ugledu na Vizantijski štit uzeo za grb Srpske Despotovine crveni štit sa srebrnim (belim) krstom i četiri slova «S», koje se u starosrpskoj azbuci zvalo «slovo», početnim slovom Srbije (sl. 4). Vizantijski i Srpski štit imaju početna slova svojih država, i tek u XVII veku ih je francuski heraldičar Vilton6 proglasio za «ocila» jer zapadna heraldika nije znala za slova u grbu već samo za geometrijske figure i slike iz prirode.
1.2. DVOGLAVI ORAO
Dvoglavi orao se pojavljuje prvo u Mesopotamiji petnaestak vekova pre Hrista, kao dipolni simbol starih religija koje su kulminirale u Zaratustrinom učenju da u vasioni dobri bog svetlosti Ahura Mazdao ratuje sa bogom mraka Ahrimanom. U staroj grčkoj politeističkoj religiji, od osmog veka pre Hrista, vrhovni bog je bio Zevs, gospodar neba, gromova i vremena. Sedeo je na svom prestolu na vrhu Olimpa sa svežnjem munja u levoj, i skiptrom, na kome je stajao orao, u desnoj ruci. Vrhovni rimski bog, koji je odgovarao Zevsu, zvao se Jupiter, i njegov jednoglavi orao je bio simbol rimske države i legija.
Pored Konstantinovog stega, u Vizantiji se u početku koristio i jednoglavi orao, kao simbol stare rimske državne vlasti. Međutim, u hrišćanskoj teologiji orao je znak Svetog Jovana Bogoslova i predstavlja duhovne visine do kojih se vinuo ovaj pisac Evanđelja i Apokalipse. Tako se u Vizantiji oko H veka opet pojavio stari dvoglavi orao, sada kao simbol koji prema Hristovim rečima: «Dajte caru carevo, a Bogu Božije» opominje na ravnotežu između čovekovih duhovnih i materijalnih potreba. Ovaj tip vizantijskog dvoglavog orla sa poluraširenim krilima i opuštenim perima, koji se sprema za let, u heraldici se definiše kao «dvoglavi orao u poletu».
1.3. DESPOTI, SEVASTOKRATORI I KESARI
Za jedan vek vladanja Vizantijom (1081-1185.) Komnini su formirali sistem od tri najviše dvorske titule, koji je uz mala prilagođavanja opstao sve do kraja Carstva 1453. Do Komnina, od pobede cara Iraklija nad Persijancima 629, najviša titula posle carske titule Vasilevs (βασιλεύς), bila je kesar (od caesar, titule Rimskih careva). U toku borbe za presto, Aleksije I Komnin (car 1081-1118) je svom zetu Nićiforu Melisinu obećao titulu kesara. Posle stupanja na presto, car Aleksije je želeo da i svom starijem bratu Isaku dodeli neku visoku titulu. Pošto je brat bliži rod od zeta, koji je postao kesar, za Isaka je morala da se uvede nova, viša titula. Tako je Aleksije od Sevast, grčkog prevoda latinske reči Avgust (augustus), previsoki, veličanstveni,12 titule rimskih careva koju je uveo Oktavijan (car 31. godine pre do 14. godine posle Hrista) i vizantijske carske titule autokrator (samodržac) 1081. stvorio novu titulu sevastokratora, odredio da bude iznad titule kesara, i dodelio je bratu Isaku.13 Titula sevastokratora je bila najviše dvorsko dostojanstvo sve dok car Manojlo I Komnin (car 1143-1180) nije uveo titulu despota. Pošto je po dolasku na presto svojoj braći Androniku i Isaku dodelio titule sevastokratora, a nije imao muške dece, car Manojlo je 1163. za prestolonaslednika uzeo svog zeta, ugarskog princa Belu Aleksija, i specijalno za njega uveo titulu despota (gospodar), koja je po rangu bila između carske i sevastokratorske. Kad je car Manojlo 1169. dobio sina, oduzeo je Beli titulu despota i dao mu titulu kesara.14 Prema Pseudo-Kodinovom spisu o dvorskim službama iz sredine XIV veka despoti, sevastokratori i kesari nisu imali nikakve određene dužnosti, osim ako ih car ne pošalje u neku naročitu misiju.15 Njihove titule su bile doživotne, ali ne i nasledne. Isključivo pravo raspolaganja titulama despota, sevastokratora i kesara je imao car; samo on je mogao da ih dodeljuje i oduzima.
Od 1163-1204. titulu despota je nosio carev zet, ako car nije imao direktnog naslednika prestola, a careva braća i zetovi su imali titulu sevastokratora. U obnovljenom Vizantijskom carstvu (1261-1453.) najstariji carev sin je kao savladar nosio carsku titulu vasilevsa a ostali sinovi titulu despota. Za vreme dinastije Paleologa (1261-1453.) zvanje despota se širi na zetove carske porodice, carevu braću, šurake i ostale članove uže rodbine,16 a titulu sevastokratora su dobijali carevi dalji rođaci i istaknuti velikaši.17 Despoti i sevastokratori su se rangirali i zavisnosti od srodstva prema caru. Tako prema Pseudo-Kodinu carevi sinovi, ukoliko imaju despotsku titulu, dolaze po rangu ispred despota i sevastokratora koji su careva braća ili zetovi.18 Titulu kesara su uglavnom dobijale stare, dokazane vojskovođe.19
1.4. KRUNE, VENCI, SAKOSI I KOLASTE AZDIJE
Vizantijska kosmorama je polazila od jedinstva svemira sa univerzalnim carstvom koje održava svetski poredak. Vizantijski car je izabranik Božji, vođa celog sveta, čuvar i zaštitnik Hrišćanske vere, jedini zakoniti car na Zemlji. Kao što je careva vlast proizilazila od Boga, tako je i svaka druga vlast na zemlji proizilazila iz carske vlasti.
Snaga vizantijskih ideja je bila tako jaka da su i vladari nezavisnih država priznavali idealnu suprematiju vizantijskog cara. Car je potvrđivao strane vladare i njihova prava, dodeljivao im je titule i insignije, i time ih uključivao u vizantijsku svetsku hijerarhiju, u kojoj je bila mesta za sve.20
Od Konstantina Velikog vizantijski carevi su nosili otvorene krune koje su se sastojale od zlatnog obruča, ukrašenog dragim kamenjem, sa krstom iznad čela, i prependulijama (πρεπενούλια),21 niskama bisera koje su visile niz slepoočnice. Konstantin Porfirogenit, govoreći o caru Mihajlu III Amorijancu (842-867), taj tip krune naziva kesarikion (καισαρικιον).22 Naziv kesarikion potiče od Caesar, titule rimskih careva, koji su nosili slične vence ali bez krsta.
Vizantijski car je kesarima i stranim vladarima davao jednostavnije otvorene krune bez prependulija, koje su se zvale «stefanos» (venac). Stefanosi su iznad čela imali zlatnu pločicu sa dragim kamenjem – kamaru (6”:VD”, svod).
Jedan od retkih sačuvanih vizantijskih stefanosa se nalazi u osnovi mađarske krune Svetog Stefana. To je venac koji je mađarski kralj Geza I (kralj 1074-1077) primio od vizantijskog cara Mihajla VII Duke (car 1071-1078.).23 Iako je venac kasnije nadograđivan, na njemu se nalaze portreti (minijature od emajla) cara Mihajla sa kesarikionom na glavi (sl. 7) i kralja Geze sa originalnim stefanosom, tako znamo njegov prvobitni izgled (sl. 8).24
Tri veka kasnije, carske krune su dobile polusferan oblik (sl. 9) i novo ime dijadimat, dijadema (διαδήµατος, διαδ0µα), dok su stefanosi ostali nepromenjeni. O razlikama između dijadimata i stefanosa govori Ana Komnina (1083-1148.) u spisu o svom ocu caru Aleksiju Komninu (1081-1118.): «Dijadimat carev, kao polovina kugle, obuhvatao je i pokrivao celu glavu, i bio je okićen sa svih strana biserom i dragim kamenjem, nekim što je bilo u dijademu usađeno a nekim što je visilo. S obe strane glave visile su niza slepe oči niske bisera i dragog kamenja, lupkajući po obrazima, i to je nakit koji kao carski caru pripada. Stefanosi pak kesara i sevastokratora okićeni su biserom i dragim kamenjem ovde onde, i ne pokrivaju glavu odozgo.»25
U obnovljenoj Vizantiji carska kruna je dobila kupolastiji oblik, koji prelazi polovinu kugle, i novo ime stema (kruna).29 Stema je imala zlatan obruč i luk koji ide od čela, preko temena do potiljka (sl. 10). Oni su bogato ukrašeni biserima i dragim kamenjem, i služe kao konstrukcija za kupolu od kadife, koja je isto ukrašena biserima i dragim kamenjem. Na vrhu luka se nalazio veliki dragi kamen orfanos (ορπφοανοσ, kamen «samac»), koji je kasnije zamenjen krstom.
Carska vlast u Vizantiji je u početku, prema rimskoj tradiciji, bila izborna. Političke i vojničke stranke su birale i postavljale careve. Tokom vremena vizantijski carevi su izborili pravo da sami određuju prestolonaslednika iz redova svojih sinova, braće, rođaka, zetova ili usvojenika. Izbor i ustoličenje prestolonaslednika se obavljalo po svim zakonima kao za izbor novog cara: prvo su davali saglasnost vojska i senat, i zatim ga je patrijarh krunisao u crkvi Svete Sofije. Posle ovih ceremonija, prestolonaslednik je postajao carev savladar. Stari car je bio vrhovni vladar u Vizantiji, držao je svu vlast, dok je mladi car bio samo savladar, bez suverene vlasti. 32 Vizantijski car je imao titulu vasilevs (βασιλεύς, car). Uz stemu, car je nosio bogatu purpurnu odoru (sl. 10 i 12) koja se zvala sakos (σάχχος).33 Prestolonaslednik kao carev savladar je isto imao titulu vasilevs i nosio stemu i sakos. Ostali carski sinovi imaju titulu despota i despotske insignije. U svečanim prilikama vizantijski carevi su posle 1261. godine stajali na crvenom jastuku sa zlatnim dvoglavim orlovima u poletu, grbu Trapezuntskog carstva, da bi simbolički pokazali kontinuitet Carstva, da se nadovezuju na Komnine (sl. 10). Trapezuntski carevi, iz dinastije Komnina, naravno nisu stajali na svom grbu, nego na običnom crvenom jastuku.
Despoti, sevastokratori i kesari su i dalje nosili vence bez niski bisera ali pod novim, preciznijim imenom stematogirion (,krunski venac, od , kruna i (krug).34 U zavisnosti od ranga nosioca, stematogirioni su imali četiri ili jednu zlatnu pločicu sa dragim kamenjem – kamaru (svod). Pre 1204. stematogirione sa četiri kamare – spreda, pozadi i sa strana – su nosili despoti, a sevastokratori sa jednom kamarom i to spreda (sl. 11). U obnovljenoj Vizantiji despoti carski sinovi su nosili stematogirione sa četiri kamare, ostali despoti sa samo jednom kamarom.35 Uz vence, despoti, sevastokratori i kesari su kao znak dostojanstva nosili i bogato ukrašena odela sa zlatnim dvoglavim orlovima u poletu. U doba dinastija Komnina i Anđela (1081-1204.) zlatom izvezeni dvoglavi orlovi u krugovima su krasili despotske, sevastokratorske i kesarske ogrtače, koji se u našim narodnim pesmama zovu kolaste azdije. Ime su dobili od starosrpskih reči; kolo – krug i hazdei, hazdeja – svečano odelo,36 koja je nastala od grčke reči sa istim značenjem. Despotske kolaste azdije su bile od crvenog, sevastokratorske od plavog a kesarske od zelenog brokata. Tokom vremena dvorski kostim i ceremonijal su se menjali i u XIV veku dvoglavi orlovi su se postavljali i na druge svečane odore, šatore, sedla, itd. ali su boje činova ostale nepromenjene.38 Na slici 11. je prikazan sevastokrator Konstantin Komnin sa sevastokratorskim insignijama; ogrnut je plavom kolastom azdijom i na glavi nosi stematogirionom sa jednom kamarom.
12. Car Manojlo II Paleolog, carica Jelena Dragaš i tri sina; carević Jovan, despot Teodor i despot Andronik (sleva na desno) Hijerarhijski red u vizantijskoj carskoj porodici je najbolje ilustrovan u povelji cara cara Manojla II Paleologa iz 1425. godine (sl. 12).39 Carević Jovan i car Manojlo imaju iste steme i sakose. Despoti Teodor i Andronik nose stematogirione i crvene kolaste azdije. Na kraju stoji carica Jelena Dragaš, ćerka Konstantina Dragaša, unuka despota Dejana Dragaša i Teodore, sestre cara Dušana.
(Preuzeto: Svetigora br.153.; Mitropolija Crnogorsko-primorska; Cetinje; Božić 2004.; str.32.-35.)
