Српски ћирилица  Srpski latinica  English  Руский  Ελληνικά


Tekstovi o pravoslavnoj umetnosti

Tekst 2_04. REGALIJE, arh. Dragomir Acović 

Skiptar Kralja Petra I

Regalije

 

Između oblasti koju pokrivaju heraldika i insigniologije postoji značajno preklapanje koje proističe iz zajedničkog simboličkog repertoara i istovetnog komunikacionog jezika. U širem smislu, insigiogija se bavi heraldikom koja je napustila polje štita. Heraldika sistemski preuzima amblematsku sliku insignija i koristi ih ili kao motiv, ili kao ancilarno sredstvo kojim dodatno definiše hijeratski, hijerarhijski ili funkcionalni status titulara grba.

Pod pojmom insignija (od latinskog insignis = zapažen, istaknut) obuhvaćene su oznake  vlasti, položaja, funkcije ili pripadnosti određenom krugu ličnosti. Insignije se po tipu i karakteristikama dele na: insignije vrhovne vlasti (vladarske insignije ili regalije, gde značaj regalija, heraldičkih simbolički, a stvarnih i simbolički i suštinski, proizilazi iz njihove uloge u činu krunisanja), sakralne (insignije episkopskog, monaškog, prezviterskog ili đakonskog čina, insignije crkvenih funkcija ili funkcija u Crkvi) i sekularne insignije (vojne, policijske, administrativne, sudske, službene, specijalne, odlikovanja i sl.).

Regalije se razlikuju po nastanku, tradiciji, konfesionalnom i kulturnom ambijentu, a po svojoj prirodi, načinu korišćenja i simboličkoj strukturi dele se na sledeće grupe: 

krune (u koje spadaju vladarski venci, dijademe, mitre, tijare, staleške kape, koroneti, turbani),

skiptre (u koje spadaju kaduceji, palice, štapovi, žezla, tep, maršalska palica, „ruka pravde“),

sfere i akakije (u koje spadaju zemaljski šar ili orb, carska jabuka, diskovi, vrećice sa zemnim prahom, svitci),

narukvice i prsteni (u koje spadaju grivne, torkvesi i razne vrste ručnog i nožnog prstenja),

ogrlice (u koje spadaju ukrasi koji se nose oko vrata ili preko ramena, pektorali, torkvesi, barmi, salve),

vladarsko oružje (u koje spada sveto ili predačko oružje, ceremonijalno oružje, ratničko oružje, razni komandni topuzi, bulave i pernači, odnosno ratne sekire i nadžaci, komandne palice, mamuze, štit, šlem),

vladarski ornat (u koji spadaju posebne haljine, uniforme, ogrtači, pojasi, rukavice i obuća),

prestoli (u koje spadaju krunidbeni tron, ritualna kamena sedišta, crkveni prestoli, visoka i uzdignuta mesta, dvorski i parlamentarni prestoli, prenosni prestoli, amvoni),                            

posebne regalije (u koje spadaju raznovrsne insignije, kao što su zastave, tugovi, suncobrani, portativni i stabilni baldahini, mahalice, lepeze, posude za ritualnu hranu ili piće),

relikvije i talismani (u koje spadaju panagije i enkolpioni, stavroteke, naprsni krstovi, talismanske kopče, filakterije),

krunidbeno posuđe (u koje spadaju sasudi za miropomazanje, oltarski sasudi, kutije za ritualnu hranu),

krunidbeni muzički instrumenti ili orkestri (karakteristični za područje jugoistočne i istoične Azije).

Regalije poseduju sakralnu komponentu i izuzetan simbolički sadržaj, pa predstavljaju neku vrstu posrednika između nebeske i zemaljske vlasti ili opredmećeno svedočanstvo posedovanja ekskluzivnog i božanskom voljom potvrđenog prava posednika regalija na položaj nespornog autoriteta i na kontinuitet vlasti. Pojedine vrste regalija posebno naglašavaju neki određeni aspekt vrhovne vlasti (hijeratski, sudski, vojni). U hijeratskom smislu, regalije mogu imati i skriveni, mistični kontekst i funkciju manifestne sudbine[1].

Srednjovekovne srpske regalije su uglavnom oslanjaju na vizantijsku, a delom i na zapadnoevropsku tradiciju. Obnova regalija početkom 20. veka oslanja se na praksu savremenih evropskih monarhija. Ni u Srednjem veku, ni u novijem periodu srpske istorije, kompozicija i sadržaj regalija nisu bili regulisani posebnim propisom ili zakonom, već državnom ideologijom, tradicijom i liturgičkom definicijom službe posvećenja vladaoca.

Srpske srednjovekovne regalije se prema Smilji Dušanić[2] dele u tri osnovne grupe: simbole najviše vlasti (tron, kruna, skiptar, pektoral, šar, akakija), ratničke znake, odnosno simbole vrhovnog zapovednika (mač, šlem, koplje, budzovan, zastava, štit, konj), i vladarsku odeću (sakos sa lorosom[3], ogrtač, prstenje, biserni pojas, cipele). U skladu sa vizantijskom hijerarhijom vladarskih rangova, posebne regalije pripadaju i vladarevoj supruzi i nosiocima dostojanstva (mladog) kralja, despota, sevastokratora i kesara. Nema indicija da su velika gospoda u periodu srpskog Carstva (Veliki despot, Veliki sevastokrator, i t.d.) imali pravo na regalije različite od svojih homonima bez kvalifikacije velikih.

Iz vizantijskih izvora, a i na osnovu svedočanstva savremenih likovnih spomenika, zna se da su sve dvorske funkcije imale propisom utvrđene sopstvene insignije ranga i službe, što se pre svega odnosilo na boju i karakteristične delove službene odeće i na naročite službene palice. Iz brojnih sličnosti u organizaciji dvorskih zvanja, može se pretpostaviti da je ta praksa bila, makar delimično, kopirana i u srpskim zemljama. U srednjovekovnoj Bosni regalije su, i po kompoziciji i po tematskom sadržaju, formirane pod bitnim uticajem Zapada.

Šar Kralja Petra IInsignije kneževskog dostojanstva u Srbiji prve polovine 19. veka prilagođene su turskoj tradiciji. Stupanje na presto vazalnog kneza obično je bilo formalno obeleženo sultanskim darom naročitog kaftana (hervanija), instalacionog oružja (posebno ukrašena skupocena sablja), činom i insignijama turskog maršala (muširski znak), i – kao posebna počast – odlikovanjem Padišahovog portreta (tasviri hümayun). U okviru hrišćanske simbologije regalija, u Crnoj Gori i Srbiji 19. veka regalije imaju gotovo isključivo heraldički karakter (t.j., ne postoje kao artefakti, osim vladarskog stega i prestola, a u Crnoj Gori, za vlade kneževa Danila i Nikole, i naročitog brilijantskog grba za kapu), dok vidljive nosive oznake vladarskog dostojanstva i sile predstavljaju uglavnom uniforma i odlikovanja. Srpske regalije pre Petra I, kao i one potonje Kraljevine SHS i Kraljevine Jugoslavije, nisu precizno definisane sve do 30-tih godina 20. veka (i njihove formalne zaštite po Pariskoj konvenciji), a u domenu simbola ne idu dalje od osnovnih ratničkih znakova čiju funkciju imaju pukovnička ili generalska uniforma, koju vladar nosi kao vrhovni zapovednik oružanih snaga, i kraljev steg. Repertoar simbola najviše vlasti u obnovljenoj srpskoj Kraljevini u periodu Karađorđevića (a tu spadaju kruna, skiptar, šar, tron i Orden sv. kneza Lazara, uveden 1889. godine kao neka vrsta supstituta za srednjovekovni vladarski pektoral) formiran je u skladu sa savremenim nivoom transformacije vladarskih insignija evropskih država, a vladarska odeća se redukuje samo na krunidbeni plašt (porfiru[4]) i fibulu (paftu, agrafu).

Sakralne insignije pripadnika hrišćanskog pravoslavnog klira dele se u dve osnovne grupe: insignije funkcije i dostojanstva, i liturgičke insignije. U prvu grupu spada posebna odeća (bela panakamilavka arhiepiskopa, posebna mandija u boji prema hijerarhijskom rangu nosioca, velikoshimnička riza sa kukuljicom, i sl.), krstovi i relikvijari (pektoralni krst, panagija/enkolpion), žezla i palice (arhijerejski štap, igumanski ili arhimandritski štap) i znaci odličja (plavi i crveni pojas, pektoralni krst stavrofora). Drugu grupu čine liturgičke insignije (mitra, arhijerejsko žezlo, ručni krst, dikirije i trikirije), krstovi i relikvijari (pektoralni krstovi i stavroteke, panagija/enkolpion) i liturgičko odjejanije (arhijerejski sakos sa omoforom, epigonationom i narukvicama, jerejski stihar sa epitrahiljem, pojasom, narukvicama, epigonationom i felonom, đakonski stihar sa orarom i narukvicama, i t. d.). Istu šemu slede i klirici unijatskih crkava. U katoličkih klirika šema je prilagođena tradiciji i praksi Rimske crkve, sa veoma bogatim kolorističkim, simboličkim i strukturnim diferenciranjem dostojanstava, administrativnih i hijerarhijih funkcija i bogoslužbenih kompetencija klirika.

Sekularne insignije dostojanstava, funkcija i službi obuhvataju sve vrste posebnih oznaka čina, ranga, administrativnih ili upravnih ovlašćenja ili zaduženja. U tome se pre svega raspoznaju insignijski karakter posebne odeće (vojna, policijska, žandarmerijska uniforma, uniforma diplomata i diplomatskih službenika, uniforma i specijalna sudnička odeća pravosudnih organa, uniforme službenika državnih ustanova ili velikih sistema kao što je železnica, pošta, brodski i vazdušni saobraćaj i sl.), insignije članova Akademije nauka, insignije rektora i dekana, gradonačelnika, oznake pripadnika oružanih snaga, policije i žandarmerije, uključivo oznake čina, specijalnosti, službe, roda ili vida, oznake javnih ili državnih službi (kao što su carinski organi, finansijska policija, šumari i lovočuvari i sl), oznake priznanja ili odlikovanja (ordeni, odlikovanja, medalje, značke, znaci kvalifikacije ili klupske pripadnosti, znaci asocijacija i afilijacija) i parafernalije povlašćene funkcije (zvono ili čekić sudije i predsedavajućeg, istaknuto sedište ili izdvojeno mesto, maršalska palica, oficirska komandna palica, dirigentska palica, oficirski, akademski ili diplomatski mač ili sablja, i td.). 

Kao posvećeni ukras glave vladara, kruna ima prvenstvo nad svim ostalim vladarskim insignijama. U širem značenju, ona označava vrhovnu vlast, državni suverenitet, ličnost vladaoca, načelo i instituciju monarhije. U Rimskom carstvu, nakit, a posebno ukrasi glave, ima potpuno definisano statusno značenje[5].

U etimološkom pogledu reč kruna izvedena je iz grčkog koronh, odnosno latinskog corona. Vizantijski izvori u dužem vremenskom periodu koriste veoma širok dijapazon termina za vladarsku krunu, ponekad simultano, tako da do danas nisu sasvim precizno protumačene sve razlike koju takvo terminološko bogatstvo može da implicira. Tako se carska kruna naziva dijademom[6] (diadhma) i vencem[7] (stefanoV ili stefoV), pa tainijom (h tainia), tijarom (tiara), tufom (toufa), potom stemom[8] (to stemma) i kamelaukionom[9] (kamelaukion).

Krune nižih vladarskih dostojanstava (despota, sevastokratora, kesara) imenuju se najčešće dijademom, vencem ili stematogirionom (stemmatogirion). U starim srpskim izvorima takođe vlada prilična raznolikost u pogledu termina, mada gotovo svaki ima svoj koren u odgovarajućem vizantijskom uzoru. Najčešće se kruna naziva vencem, krunom, stemom, a u vreme cara Dušana i stepsanijem. Za razliku od vizantijskih izvora, čini se da šarenilo u nazivima kod Srba nije podrazumevalo nikakvu tipološku distinkciju, no vredno je zapaziti da je vladarsko ceremonijalno ime srpskih kraljeva iz roda Nemanjinog upravo Stefan, što se s pravom povezuje sa pojmom venca, t.j. krune.

Tradicija srpskih vladarskih insignija u Srednjem veku blisko sledi svoj vizantijski uzor, kao što se u 19. veku približava savremenom i prihvaćenom standardu evropskih regalija. Značajne ikonografske razlike koje postoje između sveta vizantijskog kulturnog i političkog uticaja i pravoslavne dogmatike, s jedne strane, i onog koji se razvijao na Zapadu i u centru Evrope s druge strane, ipak ne potiru zajedničko poreklo i ideološki koncept regalnih insignija. Izgledom i komponentama svoje morfologije krune evropskih hrišćanskih monarhija ilustruju sopstveno složeno poreklo: kupolu nebeskog svoda kao znak učešća u principu vaseljenske monarhije, dijademu kao oznaku Bogom darovane i apsolutne vlasti, venac kao znak trijumfatora u Hristu, i šlem kao oznaku vojnog zapovedništva.

Kopča za plašt Kralja Petra I

Kruna kao kupola predstavlja nebeski svod, simboličnu sliku univerzuma, i počiva na koncepciji zemaljskog hrišćanskog suverena kao zastupnika vladara vaseljene. Načelo inkorporisanog suvereniteta koncentisano je u ličnosti monarha, a njegova glava pod kupolom krune imaginarni je centar vaseljene. Slična ideja nalazi se u osnovi i nekih drugih simboličkih predstava vaseljene. Baldahini vladarskih prestola često su u obliku kupole, kao što i nebo (ciborijum, kivorijum) iznad Časne trpeze sledi istu ideju. U pravoslavnoj graditeljskoj tradiciji kupola se shvata kao telo Crkve nad kojom stoluje Hristos Pantokrator. Starozavetni prvosveštenici često se prikazuju sa kupolastom mitrom. Sasanidski vladari nose kupolaste krune sa simbolima sunca i meseca. Vrh (teme) kupole predstavlja apeks, sublimaciju ideje. Stoga kupolu krune nadvisuje usamljeni dragi kamen koji se naziva orfanosom (od grčkog orfanoV= siroče, odnosno onaj koji nema parnjaka) i predstavlja božansko načelo, ili orb sa krstom, u znak Hristosove vladavine nad vaseljenom. Kupola krune može biti načinjena od plemenitih metala, od plemenitih metala presvučenih tkaninom, od neplemenitih materijala obloženih plemenitim metalima ili tkaninom, ili od krute tkanine; ona je po pravilu ukrašena draguljima i biserom, emajliranim dekoracijama ili ikonicama. Kupola čini gornji deo krune, dok donji deo formiraju dijadema i venac.

Od prvobitne svilene trake, kakvu su nekada nosili oko čela vladari na Bliskom i Srednjem istoku u znak božanskog porekla svoje vlasti, dijadema se vremenom transformisala u prsten od plemenitog metala, ukrašen draguljima, u najnižoj zoni svake evropske hrišćanske krune. U riznici katedrale Sv. Marka u Veneciji čuva se jedan artefakt nedovoljno jasne namene (možda relikvijar) čiji bazis formira zlatna dijadema sa (votivne ?) krune vasilevsa Leona VI, ukrašena emajliranim medaljonima i niskama bisera[10]. Prvobitno značenje termina mitra takođe se odnosilo na neku vrstu dijademe. Sa takvim značenjem se spominje kao karakteristična oznaka jevrejskih prvosveštenika, a dijademe koje su na 3. Vaseljenskom saboru nosili rimski biskup i aleksandrijski patrijarh u savremenim izvorima takođe se nazivaju mitrom. U kombinaciji sa nizom trougaonih zlatnih šiljaka (corona radialis), koji asociraju na sunčeve zrake, iz dijademe će se razviti zrakasta (zvana i Starinska, Istočna ili Davidova) kruna. Postoji dilema da li je ovaj tip dijademe uveden u rimske carske insignije za vladavine Nerona (koji je nastojao da podražava seleukidske i ptolomejske monarhe) ili Elagabala (koji je bio prvosveštenik sunčevog kulta u Emesi), no izvesno je da su sa ovakvim krunama prvobitno prikazivani carevi posle apoteoze; tek kasnije se upotreba zrakaste krune proširila i na ostale vladare, nezavisno od apoteoze. Insigniološko značenje tog tipa krune je veliko, iako je njeno «potomstvo» relativno skromno izvan ikonografske sfere (značajni predstavnici tipa bili bi koroneti švedskih i norveških prinčeva).

Kao venac, kruna se oslanja na starozavetno i antičko nasleđe. Antička grčka tradicija poznaje kultnu povezanost venaca sa poštovanjem određenih božanstava. U rimskoj tradiciji venci su deo vojnih odličja[11] (dona militaria), kao i falere (phalerae), torkvesi (torques), narukvice (armillae), kratko koplje (hasta pura) i stegovi (vexilla). Trijumfatori su imali pravo na trijumfatorski venac (corona triumphalis) od lovorovog lišća (corona laurea), koji su nosili oko čela, ili od zlata (corona aurea), koji je iznad glave trijumfatora držao naročiti rob. Takav zlatan venac nosili su Pompej Veliki, Cezar, Oktavijan Avgust i drugi. Ostao je u upotrebi veoma dugo; u vreme Konstantina Velikog i njegovih naslednika, imperator je trijumfatorski venac ukrašen dragim kamenjem i biserom i uvezan purpurnom trakom nosio oko čela ili oko oboda vojnog šlema. Može se smatrati da je i torkves, kakvim je krunisan Julijan Apostata, u suštini ekstremna forma trijumfatorskog venca. Venac se na srednjovekovnoj kruni hrišćanskih vladara, odnosno na njenim poznim derivatima, po pravilu nalazi u zoni iznad dijademe.

Kao šlem, kruna se oslanja na tradiciju germanskih ratničkih šlemova ojačanih metalnim lučnim trakama. Poznati su primeri ukrašavanja carskog šlema u periodu poznog Rimskog carstva dijademom, vencem i tufom (visokom perjanicom). Ceremonijalni poznoantički šlemovi nađeni kod nas (u Berkasovu), ukazuju na običaj raskošnog ukrašavanja ovog važnog dela ratničke opreme, ali i na pojavu odvajanja od podloge nekadašnjih utilitarnih metalnih lukova koji ojačavaju kalotu šlema[12]; time se formira posebni ornamentalni motiv iz koga će se vremenom razviti karakteristični luci kraljevske i carske krune. Razlika između lukova na kraljevskoj i carskoj kruni prvobitno nije bila posebno upadljiva. Pozni razvoj tipologije regalija uspostavio je sistemsku razliku tako što je na romejskoj carskoj kruni nekadašnji šlemni luk ostao sastavni deo površine svoda, t.j. kupole, dok se kraljevska kruna  zasnovana na stematogirionu – prvobitno formirala bez ikakvih lukova, a potom sa slobodnim lucima koji preko kape/postave formiraju idealnu kupolu. Broj lukova (arkusa) koji spajaju po dve naspramne tačke na dijademi, varira između dva i četiri. Carska kruna na Zapadu formirana je naknadnim dodavanjem episkopske mitre unutar kraljevske dijademe sa vencem. Samo u retkim slučajevima kruna poseduje jedan luk (parijetalni, na primeru krune princa od Velsa, odnosno frontalni na carskim krunama Svetog Rimskog carstva, Austrije i Rusije; u slučaju austrijske i ruske krune luk leži u osovini rascepa kalote/kupole, predstavljajući, možda, rudimentni relikt tufe).

Kruna kao insignija uvek je predmet posebnog poštovanja, bez obzira da li je u pitanju osvećena vladarska insignija ili insignija posvećenja (venčana kruna, kruna mučeništva, kruna devičanstva, pesnička kruna, pobednička kruna, žrtvena kruna). Ovenčanje glave podrazumeva izvesnu formu inicijacije, obreda kojim se iz neposvećenog prelazi u posvećeno stanje. Sam čin nošenja krune na glavi, na najvišem delu tela, aludira na posredovanje između neba i zemlje, na dar sa visina. Kruna je kultni objekt, instrument posvećenja, nad kojim se vrši verski obred ili ritualni čin, i time daruje sposobnošću da kao direktan posrednik prenese višnju blagodat, harizmu, na onoga koji je nosi.

Kruna Kralja Petra IOdređena vladarska kruna može posedovati jedinstven kultni status i kvalitet trajne, eksplicitne blagodati imanentne njoj samoj; u takvim se slučajevima legalnim i legitimnim smatra samo krunisanje obavljeno tom krunom. Kao kultni predmet, takva kruna (ili čitav krunidbeni ornat) poseduje kvalitet svetosti, bilo zbog toga što joj je pripisano kakvo natprirodno svojstvo, bilo zato što ima paralelenu funkciju relikvijara, ili zato što je sastavni deo liturgičkog obreda. Ponekad su sve tri komponente sadržane u jednoj istoj kruni. Tako je kruna Konstantina Velikog smatrana nerukotvorenom, darom Božjim prvom hrišćanskom caru, ali i repozitorijumom čestice Časnoga Krsta koji je carica Jelena, majka Konstantinova, poslala sinu iz Jerusalima. Upotreba takve izuzetne krune, kao i krunidbenog ornata, bila je ograničena i samom caru, usled čega su u svim redovnim prilikama korišćene druge garniture insignija. Vizantijski car je posedovao više različitih kruna koje je nosio i koristio u skladu sa relativno čvrstim propisima. Konstantin Porfirogenit pominje crvenu, plavu, belu i zelenu krunu, kao i ograničenje kojim se određuje da se ne treba nositi ista kruna pri odlasu na javnu svečanosti i na povratku sa nje. Carske krune su se čuvale u naročitom zlatnom objektu, pantapirgionu, kome su pristup imali samo vasilevs i članovi njegovog doma. U Ugarskoj, kruna sv. kralja Ištvana, nazvana Svetom krunom, predstavljala je autonomni pravni subjekt i relikviju u punom značenju tog pojma. Sličan, mada manje egzaltiran status, posedovale su u Italiji Gvozdena kruna Lombardije, u Francuskoj Krune Karla Velikog i sv. Luja, u Češkoj kruna sv. Vaclava, u Engleskoj kruna sv. Edvarda, a u Svetom Rimskom carstvu – kruna Otona Velikog. U Srbiji kruna kao insignija nije nikada imala status relikvije, niti je bila predmet posebnog kulta, što je slučaj i u mnogim drugim savremenim evropskim monarhijama.

Krune se klasifikuju po formalnim karakteristikama svoje namene. Osnovne grupe su: vladarske krune, grobne krune i votivne krune.

Vladarskom krunom sa smatra bilo koji tip krune koju vladar u određenim prilikama nosi ili koristi, s tim što joj poseban značaj kao konkretnoj insigniji daje ili sama ličnost vladara, ili ritual koji je nad njom obavljen pred krunisanje, odnosno sam čin krunisanja. U zavisnosti od lokalne tradicije, može da postoji samo jedna kruna koja se smatra pravom i jedinom, ili da svaki vladar poseduje sopstvenu krunidbenu insigniju (koja posle krunisanja postaje votivni dar crkvi ili deo riznice), ili da postoji više vladarskih kruna, sa ili bez istorijskog pedigrea, koje vladar tokom obavljanja svojih ceremonijalnih ili dnevnih dužnosti koristi po sopstvenom nahođenju ili po posebnom dvorskom protokolu. Krune su deo insignija i nekih nesuverenih vladarskih dostojanstava (u Vizantiji despota, sevastokratora i kesara), odnosno drugih vladarskih rangova. Određeni tipovi kruna mogli su voljom cara biti darovani drugim monarsima ili carskim vazalima. Na Zapadu se vremenom razvila praksa po kojoj je titulisano plemstvo, koje je po osnovu feudalnog prava raspolagalo nekim vidom suvereniteta na svojim posedima, steklo privilegiju posedovanja i nošenja sopstvenih rangovnih kruna (koroneta). Ta privilegija bila je pre svega heraldička, ali je u izvesnim situacijama mogla biti i konkretna (na primer, pravo perova da u momentu krunisanja vladara sami sebe krunišu svojim pripadajućim koronetima). Vladarske krune i koroneti se, po tradicionalni standardima, vizuelno rangovno diferenciraju na način koji čini prepoznatljivom prirodu suvereniteta nosioca. Osim kada se radi o istorijskoj kruni potpuno karakteristične i prepoznatljive forme koja je čini ikoničnom sintagmom, insignijom kojoj nije potrebna dodatna eksplikacija, osnovni savremeni tipovi kruna i koroneta bi se mogli svrstati prema standardnim karakteristikama u sledeću šemu:

·         Carska kruna, koja se najčešće predstavlja u formi zatvorene krune sa kupolom ili frontalno rascepljenom kupolom, sa frontalnim lukom i sa dijademom i vencem duž njenog oboda; carska kruna se često, kao podsećanje na bliskost pojmova sacerdotium i imperium, predstavlja sa dve trake (infullae[13] ili infullae vittae) koja sa potiljačnog dela dijademe vise niz pleća. Te trake imaju poreklo u antičkoj dijademi i heraldičkog su karaktera; u stvarnosti, one su atribut rimokatoličkih i nekih protestantskih episkopskih mitri. Aberaciju u ovom pogledu predstavljaju heraldičke krune kneževine Crne Gore i kneževine i kraljevine Bugarske, kod kojih se infule prikazuju van konteksta objektivnog ranga države i državnog poglavara. Te se aberacije tumače posledicom faktičke spojenosti episkopskog čina i kneževskog dostojanstva u osobi crnogorskog državnog poglavara (sve do stupanja na presto knjaza Danila), odnosno pretenzijom vladara obnovljene Bugarske na srednjovekovno carsko nasleđe. Carska kruna u Vizantiji uvek ima lateralno postavljene viseće lančića ili niske bisera, t.zv. prependulije, sa draguljnim ukrasom na krajevima. Na Zapadu se od 10. veka pojavljuje novi tip carske krune koji kombinuje kraljevsku dijademu i venac sa prvosvešteničkom mitrom u formi frontalno rascepljene kupole sa infulama[14]; počev od 15. veka taj tip carske krune postaje standardan (krune Rudolfa II, ruskih carica Ane Ivanovne, Jelisavete Petrovne i Katarine Velike).

·         Kraljevska kruna, koja je po pravilu sastavljena od dijademe sa vencem i dva ili četiri luka nadvišena orbom sa krstom; ova kruna se naziva zatvorenom, i može biti postavljena purpurnom, grimiznom ili zlatotkanom tkaninom do pune visine ili do polovine visine, a može biti i bez postave. Po engleskoj tradiciji, donji rub dijademe opšiva se zimskim hermelinom, a po ruskoj donji rub koničnih kruna tipa šapke opštiva se letnjim krznom samura. Otvorena kraljevska kruna sastoji se samo od dijademe i venca, sa postavom koja se (obično) ne vidi. U nekim tradicijama postava vladarske krune smatra se posebnom insignijom, tzv. kapom staleža.

·         Kneževska kruna ili kneževska kapa obično se predstavlja kao purpurna ili grimizna kapa staleža postavljena zimskim hermelinom, sa posuvraćenom donjom ivicom kape; ta posuvraćena ivica prekriva dijademu i venac čineći ih nevidljivim, tako da se iz hermelina direktno izdižu dva ukrštena zlatna luka, na vrhu nadvišena orbom sa krstom.

·         Koroneti vojvoda, markiza (markgrofova), grofova, vikonta, vidama i barona sastoje se od zlatne dijademe i varijabilnog venca. Koroneti perova su uvek postavljeni, sa malom zlatnom kvasnom (kićankom) na vrhu postave. U zavisnosti od tradicije i zemlje razlike u vencu koroneta i postojanju ili nepostojanju postave mogu biti znatne. Koroneti netitulisanih plemića i vitezova obično se prikazuju kao zlatna dijadema sa vencem komponovanim od naizmeničnih pinakala i trolista; ovi koroneti ne postoje kao artefakti, već samo kao heraldičko pravo i privilegija.

Grobnim krunama se nazivaju kopije autentičnih vladarskih insignija koje su naročito izrađivane za potrebe pogrebnog rituala, i često sahranjivane sa upokojenim vladaocem. Takve su krune relativno grube izrade, obično načinjene od neplemenitih materijala, sa lažnim draguljima. Ipak, grobne krune su od velikog značaja za proučavanje tipologije vladarskih insignija.

Votivnim krunama se nazivaju autentične vladarske krune ili krune načinjene kao precizne (ponekad umanjene) kopije pravih regalija, zaveštane hramu ili crkvi kao znak zahvalnosti za čudesnu pomoć u nevolji, ili kao izraz posebnog poštovanja prema toj crkvi ili svetitelju kome je posvećena. Takve krune se, u skladu sa praksom raširenom po čitavoj Evropi, obično izlažu okačene o lančiće iznad glavnog ili sporednih oltara. Konstantin Porfirogenit svedoči da su se u kapeli Bogorodice Faroske u Konstantinopolju nalazile tri zelene krune iz vremena Konstantina Velikog, nazvane krunama Svetih apostola, sv. Majke Faroske i sv. Dimitrija. Postoje podaci da je kruna Konstantina Velikog, koja je visila sa kupole kivorijuma nad Časnom Trpezom u Svetoj Sofiji bila okružena sa još 30 manjih votivnih kruna u spomen na Judinih 30 srebrnika. Vizantijski car Jovan Cimiskije darovao je osvojenu krunu bugarskog cara Borisa oltaru Svete Sofije. Poznato je da je car Konstantin III naredio da se otvori grob njegovog oca Iraklija, i da je krunu sa kojom je ovaj bio sahranjen darovao crkvi Svete Sofije u spomen na preminulog vasilevsa. Jedna od najpoznatijih votivnih kolekcija je grupa vizigotskih kruna iz 7. veka iskopana u Gvarasaru u Španiji (među njima i značajne krune kraljeva Recesvinta i Svintile i kraljice Sonike) sa imenima vladara u vidu niza posebnih slova okačenih o zlatne lančiće sa donjeg ruba dijadema. U katedrali u Monci čuvane su votivne krune lombardijskih vladara Agilulfa i Teodolinde.

Ispred dvora, pred krunisanje Kralja Petra IHronološki gledano, prema Letopisu popa Dukljanina[15], prvi srpski vladar čije se ime pominje u vezi sa krunom bio bi kralj Svetipuk. Ipak, verovatno je da je prvi krunisani Srbin bio zetski kralj Mihailo, koji je krunu dobio od pape Grgura VII (dakle od istog Pape koji je 1075. poslao krunu i prateće regalije hrvatskom kralju). Najstarija predstava te krune bila bi ona na fresci u crkvi sv. Mihaila u Stonu (kruna je cilindrična, ima na gornjem rubu tri velika vidljiva krsta, i – verovatno – prependulije koje su se dugo tumačile kao neka vrsta uhobrana). Mada se pretpostavlja da su i veliki župani posedovali neku vrstu venca ili krune, za to nema dovoljno čvrstih dokaza. Poznato je da je Nemanjin sin Stefan, oženjen vizantijskom princezom, stekao vladarsko dostojanstvo sevastokratora, što znači da je investiran i odgovarajućim regalijama od strane vasilevsa u okviru rituala sličnog krunisanju. Više savremenih izvora pominje da je Stefan dva puta krunisan za kralja. Prvi put insignijama koje je poslao papa Honorije III, a drugi put od strane sv. Save, insignijama čija se provenijencija samo nagađa. Izvornih podataka o tipološkim karakteristikama krune dobijene od Pape nema, ali se iz  poređenja sa savremenim kraljevskim krunama može pretpostaviti da je u pitanju bila otvorena kruna sa motivom krina u vencu nad dijademom. Posle krunisanja Stefana Tvrtka u Mileševi sugubim vencem, ovakva kruna se pojavljuje i u bosanskim kraljevskim regalijama. Što se tiče regalija korišćenih u eventualnom drugom krunisanju, i dalje se može samo nagađati. Savremeni portreti prikazuju kralja sa krunom koja bi mogla biti raskošnija verzija stematogiriona. Isto se odnosi i na savremene portrete njegovih sinova Radoslava i Vladislava. Tek kralj Uroš I počinje da se slika sa krunom koja je bliska vizantijskom modelu pozne steme ili ranog kamelaukiona, ali nema ni orfanosa ni lukova nad dijademom. Na portretima kralja Dragutina po prvi put se javlja kamelaukion sa frontalnim lukom, i dalje bez orfanosa, ali preciznu i potpunu krunu tipa kamelaukiona vizantijskih vasilevsa na glavi srpskog monarha nalazimo tek za vlade kralja Milutina. Od tada pa do propasti Carstva, kamelaukion je dominantni model srpske kraljevske i carske krune. Međutim, to ne znači da se tip otvorene kraljevske krune gubi, bilo u svojstvu istorijske evokacije ili kao specifične vladarske oznake. O prvom bi mogle da posvedoče insignije na liku kralja Uroša u dečanskoj lozi Nemanjića, a o drugom lik mladog kralja u crkvi Svetog Dimitrija u Peći[16]. Sa kraljem Markom Mrnjavčevićem, prema fresci u hramu sv. Arhanđela u Prilepu, pojavljuje se novi tip krune sa prependulijama koja se blago širi naviše, slično modiolusu; to su možda bile insignije mladog kralja, pre nego što je nad njim obavljeno potpuno kraljevsko krunisanje. Sa sličnom krunom bez prependulija prikazan je u Ravanici i knez Lazar Hrebeljanović, a čini se da bi i kruna na njegovom ljubostinjskom portretu mogla pripadati istom tipu. Despot Stefan Lazarević se prikazuje sa insignijama koje se međusobno dosta razlikuju. U Rudenici je prikazan sa nekom vrstom kamelaukiona, u Ljubostinji ima krunu sličnu očevoj, u Koporinu kompozitnu krunu sasvim nove forme, kakva se kasnije slika i u Kaleniću, u Manasiji nosi krunu koja bi mogla biti razvijeni model one iz Kalenića i Koporina,a na Ptujskoj Gori prikazan je sa stematogirionom. Ženske krune koje se prikazuju na ktitorskim portretima pripadaju tipu modiolosa[17]. S obzirom na veoma oskudne podatke u pisanim izvorima koji se odnose na izgled i tipologiju srednjovekovnih srpskih kruna, portreti vladara slikani u manastirima i crkvama predstavljaju najvažniji izvor za poznavanje srednjovekovnih srpskih regalija. Bez obzira na stepen ikonografske stilizacije, moguće je pratiti osnovne insigniološke karakteristike vladarske krune u Srba. Repertoar predstava kruna na novcu, usled visokog stepena tipizacije i malih dimenzija, nešto je skromniji, ali ipak veoma važan zbog manje zavisnosti od crkvenog ikonografskog standarda. Tako se na novcu kralja Radoslava dobro uočava sevastokratorski venac sa prependulijama, na matapanima iz srednjeg Nemanjićkog perioda vladar nosi teško prepoznatljivu krunu (možda pozni tip stematogiriona ili nedovoljno diferenciranu krunu sa krinovima); na dinarima tipa robertina najčešće se vidi poznija forma stematogiriona i kruna sa krinovima. Na ranim dinarima sa stojećom figurom vladara vidi se kruna sa krinovima, a na poznijim dinarima istog tipa – kamelaukion. Na novcu sa motivom anđeoske investiture kruna je uvek tipa kamelaukiona, kao i na novcu sa predstavom vladara na konju i na novcu sa predstavom vladarskog para. Dosta oskudni sfragistički izvori dopunjavaju insigniološka saznanja iz slikanih i numizmatičkih fondova. Jedan sačuvan pečat kralja Svečana povorka nakon krunisanjaRadoslava i dva pečata kralja Vladislava izgleda da prikazuju vladara sa sevastokratorskim vencem. Dve hrisovulje Uroša I i Hilandarska hrisovulja kralja Dragutina prikazuju vladara sa kamelaukionom. Isti tip krune nalazi se i na pečatima kraljeva Milutina i Stefana Dečanskog, osim jednom pozlaćenog pečata Dečanskog na kome kao da se vidi kruna sa krinovima. Sačuvani pečati careva Dušana i Uroša, kralja Vukašina i kneza Lazara takođe prikazuju vladara sa kamelaukionom. Na dva pozlaćena pečata despota Stefana Lazarevića sa hilandarskih povelja kamelaukion se više ne vidi, a kruna na despotovoj glavi zapadnog je tipa i mogla bi (možda) biti forma krune sa krinovima. Ipak, kada su u pitanju numizmatički i sfragistički izvori, treba uvek zadržati izvesnu rezervu u pogledu prikazanog detalja koji je zbog dimenzija i generalne nepreciznosti kovanja nedovoljno pouzdan.

U srpskoj heraldici vladarska kruna se javlja u različitim interpretacijama i sa različitim hijerarhijskim i simboličkim naglascima.

- kao kamelaukion: na insignijama Ordena sv. kneza Lazara, na insignijama Ordena Miloša Velikog na grbu Kraljevskog doma Karađorđevića u periodu od 1917. godine, na štandardi jugoslovenskog kralja do 1937. godine; heraldički i simbolički značaj ovog tipa krune vezan je za pozivanje na nasleđe srpske srednjovekovne države, odnosno na istorijsko i duhovno poreklo od svetorodne loze Nemanjine. Ovaj tip krune po pravilu se prikazuje sa prependulijama.

- kao zatvorena carska ili kraljevska kruna:

                a) Autentična kruna, načinjena za krunisanje kralja Petra I, pojavljuje se u nekim varijantama grba srpskog Kraljevskog doma Karađorđevića, u državnim grbovima Kraljevina SHS i Jugoslavije, u grbu Banovine Hrvatske 1939-1941, u grbu Kneza-namesnika Pavla Karađorđevića i njegovih potomaka, na insignijama Kraljevskog ordena Jugoslovenske krune i Medalja za usluge Kraljevom domu, na stegovima i na zaštićenim inicijalima članova jugoslovenskog Kraljevskog doma, a u novije vreme i u grbovima opština Savski Venac i Topola; ovaj model po pravilu se koristi da označi vezu sa dinastijom čiji je rodonačelnik Kralj Petar I i sa jugoslovenskim kraljevskim domom.

                b) Heraldička kruna, bez postave i sa pet vidljivih poluarkusa, pojavljuje se u grbu Kraljevine Srbije od 1882. godine, u grbu Kraljevskog doma Obrenovića, u nekim verzijama grba Kraljevine Crne Gore i Kraljevskog doma Petrovića-Njegoša, kao i u obnovljenom državnom grbu Srbije; posebna verzija ove krune (bez venca iznad dijademe) pojavljuje se na Hilandarskoj zastavi, na Dvorskom grbu Obrenovića. Nesistematska pojava ovog tipa krune može se videti i na pojedinim grbovima Srbije ili Dinastije i pre proglasa obnove Kraljevine 1882, kao i na nekim starijim eparhijskim grbovima (na primer na grbovima Karlovačke mitropolije). Njena je primena sistematska na insignijama ordena Belog Orla, Svetog Save i Karađorđeve zvezde.

                v) Improvizacije heraldičke krune, raznovrsne po inventivnosti autora i po intenciji u upotrebi, pojavljuju se uglavnom u heraldici starije provenijencije. Tako se u jednom broju prepisa Ilirskih grbovnika nad štitom sa apokrifnim grbom cara Uroša pojavljuje (negde sa crvenom postavom, negde bez nje) kruna sa tri veća i dva manja vidljiva flerona u vencu, sa fantastičnom kupolom koju formira zlatan preplet[18]. Ta predstava krune morala je biti uzor Riteru za njegovu interpretaciju carske krune nad štitom grba Imperium à Nemanide institutum, s tim što je on prostor između linija prepleta ispunio površinom nejasne prirode; to je, naravno, od njega kasnije preuzeo Žefarović. U apokrifne regalije spada i predstava carske krune nad srednjom čelenkom u grbu cara Dušana u raznim prepisima Ilirskog grbovnika, koja pripada tipu carske mitre sa frontalno rascepljenom kalotom i frontalnim lukom. U okviru ovih apokrifnih kruna, postoji još jedna gradacija kod Ritera (pa sledstveno i kod Žefarovića), a to su zatvorene krune kraljevina i teritorija sa pozivom na kraljevski pedigre, sa izvesnom istorijskom utemeljenošću, a bez jasne teritorijalne definicije. Te su krune slične opisanoj carskoj, ali imaju pet vidljivih poluarkusa. U prvom slučaju, one imaju naznačenu postavu, i tu spadaju krune nad grbovima Bosne, Hrvatske, Moskovije, Raške, Srbije i Moderne Slavonije, dok su bez naznake postave krune nad grbovima Bugarske, Kumanije, Dakije, Dalmacije, Dardanije, Epira, Grčke, Liburnije, Makedonije, Mezije, Panonije, Romanije (Romejske države), Dunavske Slavonije, Tesalije, Rimske Trakije i Trivalije.[19] U usamljene primere improvizacija zatvorenih kruna treba ubrojati i predstavu srpske krune sa belom postavom iz albuma Paula Kala. Posebno je značajna predstava krune nad grbom Vojvodine Srpske na nekolikim savremenim artefaktima (pre svega, na zastavi zemunske Narodne garde iz 1848), gde su dijadema i venac preuzeti sa mađarske Svete Krune, ali su arkusi pojednostavljeni, postava predstavljena kao crvena, a iskošeni krst u apeksu – kao najuočljiviji i najprepoznatljiviji deo Svete Krune – deformisan do potpune anonimnosti. U ovu grupu heraldičkih improvizacija i fikcija spadaju i heraldičke predstave crnogorske kraljevske krune sa infulama. Na ediciji komemorativnih medalja kovanih pod dedikacijom „Spomen od Nove Srbije“ u reversu je prikazivan srpski narodni grb sa krunom koja je, možda, rađena po ugledu na bugarsku heraldičku kraljevsku krunu (sa nizom krinova u vencu, i sa pet strmih poluarkusa), a u toj grupi bi bilo mesto i interpretaciji krune u grbu Kraljevine Jugoslavije Grigorija Samojlova za fasadu zgrade jugoslovenskog kraljevskog poslanstva u Ankari, sa frizom dvoglavih orlova u vencu, kao i za krunu u nadvišenju znaka humanitarnog društva Sv. Andrej Prvozvani, koji je u londonskom izgnanstvu osnovala kraljica Marija Karađorđević.    

- kao otvorena kraljevska kruna:

                a) Kao interpretacija istorijskih regalija, jedino kruna Bosne ima izvestan heraldički legitimitet i kontinuitet. Srednjovekovna arheologija bosansku krunu gotovo bez izuzetka vidi kao otvorenu, sa tri vidljiva krina. U toj formi ona se pojavljuje na pečatima, novcu, heraldičkim fragmentima, arhitektonskoj kamenoj plastici, tekstilu, i sl. U periodu austrijske vlasti, pre i posle aneksije, ta je kruna i formalno bila propisana kao heraldičke kruna Bosne. Sličnom tipu istorijskih regalija pripada i fragment kraljevske krune sa krinovima sa mitre beogradskog mitropolita, ali nije poznato da je ta kruna imala bilo kakvu heraldičku ulogu kod Srba. U domen spekulacije spada slučaj krune hercega od Svetog Save, koju Pavao Anđelić nalazi u pet posebnih sigilografskih mementa, ali se poziva i na pomen jedne takve autentične krune zabaležene u spisku „blaga“ hercega Stefana Vukčića[20]. I ta kruna bi spadala u porodicu „ljiljanovih kruna“, ali sa veoma uskom i neukrašenom dijademom.

                b) Kao idealna radijalna kruna, pojavljuju se krune velikih teritorija i velikaških porodica u Ilirskim grbovnicima. Uobičajeno je u heraldici da se radijalna kruna koristi kao insignija mitskih rodova ili deifikovanih ličnosti, i u realnim dimenzijama jedini autentični izdanci radijalne krune su koroneti švedskih i norveških prinčeva. Međutim, u referentnom rukopisu Korenića-Neorića, zlatne radijalne krune nalaze se u grbovima Makedonije, Ilirije, Bosne, Dalmacije, Hrvatske, Slavonije, Bugarske, Srbije, Raške, Primorja/ Huma, Mrnjavčevića, Hrstića, Kastriotića, Čarnojevića. Balšića, Kosačića, Hrvojevića, Jablanića, Šimrakovića, Ohmučevića-Grgurića, Burmazovića, Kovačića, Kostanjića, Vojnovića, Zvijezdića, Zlatonosovića, Dukađinovića, Grupkovića, Dinjičića, Ursinića i Frankopanovića. To pokazuje da radijalna kruna kod nas nije uvek tretirana kao kraljevski ili bo-žanski atribut, već i kao način da se posebno istakne visoki rod (s pravom ili bez prava!). Ovaj tip krune se kroz razne prepise menja, pa i potpuno iščezava. Tako se u Beogradskom grbovniku II i u Londonskom grbovniku radijalne krune nalaze na velikaškim grbovima, ali su na grbovima teritorija zamenjene krunama sa fleronima., dok se u Tasovčićevom grbovniku zadržava sličan princip kao kod Korenić.-Neorića. U kasnijim emanacijama Ilirskih grbovnika, ovaj model krune gotovo potpuno gubi heraldički značaj.

                v) Kao idealna kruna sa fleronima, obično sa tri vidljiva, ili tri veća i dva manja, flerona iznad dijademe, ova insignija može da ima različito značenje. U najvećem broju slučajeva, kruna sa fleronima se razume kao generička slika krune. Zbog sličnosti sa uopštenom predstavom otvorene kraljevske krune, bez obzira na prirodu floralne dekoracije u vencu autentične insignije, pojava krune sa fleronima u heraldici češće upozorava da ne postoji podatak ili ideja o stvarnom izgledu te vladarske krune, ili se zbog njene komplikovanosti preciznijoj reprodukciji i ne teži. Fleron, koji je obično neka vrsta trolista, najčešće podražava listove jagode, manje ili više stilizovane i deformisane. Usled toga, teško se identifikuje njena hijerarhijska priroda i greške kod prepoznavanja ovakve krune veoma su česte[21]. Krune u grbovima dvojice pretendenata na bosanski presto u franjevačkoj crkvi u Iloku pripadaju tom tipu. Veoma slične krune nalaze se u Beogradskom grbovniku II nad štitovima sa grbovima teritorija. U poznijoj heraldičkoj interpretaciji Ritera i Žefarovića, ove krune dobijaju dominantne karakteristike koroneta.  

-kao kneževska kruna:

                a) Kao heraldička kneževska kruna, obično sa dva ukrštena arkusa ukrašena biserom, i sa krstonosnim orbom u apeksu, sa posuvraćenom hermelinskom postavom preko dijademe i sa purpurnom ili crvenom postavom[22]. Ovo je standardna heraldička predstava kneževske insignije, i razlike u njenom prikazivanju su dosta sitne. S obzirom na to da u srpskim zemljama nije nikada postojala stvarna kneževska kruna, njene interpretacije su dosta ujednačene, osim u Crnoj Gori, gde se ona prikazuje sa infulama. Ovaj tip kneževske krune povremeno se može videti i na grbovima Crkve, gde aludira na ulogu arhijereja kao etnarha. Najraniju predstavu ovakve krune sa srpskom referencom nalazimo u grbovniku Ulriha Rihentala, iznad štita sa grbom srpskog Despota. U novijoj srpskoj teritorijalnoj heraldici, kneževska kruna se pojavljuje kao motiv u grbovima Kragujevca i Knjaževca. U likovnoj umetnosti, značajna pojava ovog tipa krune bez ijednog arkusa, u značenju despotske insignije, može se naći na poznatom komemorativnom i idealizovanom portretu grofa Đorđa Brankovića iz 1711. godine.

                b) Kao pretendovana kneževska kruna, odnosno kao kruna koja odstupa od heraldičkog standarda, ali je primenjena sa ambicijom da predstavlja kneževsku krunu, možemo uzeti neobični koronet, hibrid heraldike i tipografskog klišea, nad grbom Srbije u zaglavlju prvih brojeva „Novina srpskih“.

-kao arhijerejska mitra: 

                U grbovima srpske pravoslavne crkve arhijerejska mitra se koristi u grbu pomesne Srpske pravoslavne crkve, u grbovima njenih eparhije i u grbovima eparhijskih arhijereja. Kako ne postoji samo jedna sasvim određena mitra koja bi se mogla smatrati individualnom insignijom autoriteta Crkve ili njene jerarhije, predstava svake episkopske mitre u heraldičkom smislu može se smatrati odgovarajućom idealnom regalijom. Praksa Ruske pravoslavne crkve, koja dozvoljava da se prezviter može odlikovati pravom nošenja mitre, u Srpskoj crkvi se ne primenjuje. U starijim heraldičkim kompozicijama, u eparhijskim grbovima nailazi se na predstavu mitre koja više podseća na sekularnu vladarsku krunu; to je izuzetak, i najčešće je posledica neveštine umetnika, osim u retkim slučajevima kada se odnosi na princip etnarhije. U heraldici rimokatoličke crkve, mitre slede aktuelne norme koje propisuje Sveta Stolica, uz prisustvo i lokalnih heraldičkih tradicija. 

-kao heraldički koronet:

                Heraldički koronet je standardni element teritorijalnih i porodičnih grbova, i podleže pravilima i praksi dominentnog heraldičkog autoriteta u vremenu i na mestu gde je grb nastao ili gde se primenjuje. Posebnom vrstom heraldičkog koroneta možemo smatrati i patricijsku dijademu uvedenu standardima Srpskog heraldičkog društva za označavanje grbova tradicionalnih patricijskih zajednica u primorju.

 

Krunisanje Kralja Petra ISkiptar, od grčkog skhptron i latinskog sceptrum, poznat i kao žezlo ili štaka, predstavlja palicu funkcije ili dostojanstva. Skiptri se dele na kratke (pravi skiptar, žezlo, sceptrum),koji su vladarska privilegija, oznaka kraljevske vlasti, i duge (štaka, palica, baculum ili virga), koji su atribut sudske funkcije vladaoca ili njegovih činovnika i predstavljaju simbol vladalačkog milosrđa i jednakosti svakoga pred zakonom. Kao simbol, skiptar spada među najstarije oznake vladalačke, svešteničke ili sudijske funkcije čije se prve prepoznate predstave datuju oko 4.000 godina pre Hrista. U antičko doba mnoga božanstva imaju skiptar kao atribut svoje moći (Bahov tirsos, Merkurov kaducej, Eskulapov štap...); u Grčkoj je skiptar deo duboko ukorenjene tradicije kraljevstva, a prema nekim mišljenjima pojam skhptron se prvobitno odnosio na koplje koje se poštovalo kao stanište božanske moći. U hrišćansku ikonografiju skiptar ulazi preko judejske tradicije i Starog Zaveta u kome se pominje palica ili štap kao insignija dostojanstva izrailjskih sudija i kraljeva, a posebno u vezi sa Mojsijem (pretvaranje palice u zmiju pred faraonom, izbijanje izvora u pustinji Sin) i Aronom (Knjiga brojeva: 17). Biblijski osnov se dobro uklopio u rimsku praksu koripšćenja skiptra kao dela etrurskih regalija. Ovidije opisuje Tarkvinijev skiptar kao palicu od plemenitog metala i slonovače ukrašenu draguljima. Znamenje konzulske funkcije bio je skiptar od slonovače (sceptrum eburneum). Tokom 3. veka rimski imperatori, u svojstvu trijumfatora, nose palicu od slonovače sa zlatnim Jupiterovim orlom na vrhu (sceptrum Augusti). Maršalska palica ima isto izvorno poreklo. Od vremena Konstantina Velikog na vrhu skiptra se najčešće nalazi krst (krstonosni skiptar, sceptrum cruciger); mnogo kasnije se pojavljuju skiptri nadvišeni krinom (krinonosni skiptri, sceptrum liliaceum) kao posebno znamenje poštovanja Bogorodice. Poznata su dva fragmenta vizantijskih skiptara, jedan u formi krsta od zlata ukrašenog dragim kamenjem i biserom (verovatno 12. vek), koji se čuva u riznici katedrale u Turneju, a drugi je od pozlaćene bronze sa predstavom globusa sa četiri gravirana krsta u krugu, nadvišen figurom goluba iznad koga je veliki šapasti krst sa krajevima krakova ukrašenim sa po tri granule, datovan u 10. ili 11. vek, čuva se u Luvru.

Predaja skiptra vladaru tokom posvećenja prethodi polaganju krune na glavu i miropomazanja. Skiptar najčešće ima tri dela: vrh ili krunu, stablo i dršku. U vizantijskoj insigniologiji dugačke palice propisanih boja oznaka su funkcije pojedinih državnih i dvorskih zvaničnika. U srpskim izvorima skiptar pokriva širok spektar pojmova, počevši od položaja monarha, pojma monarhije, pojma države, dinastije, pa do vojne ili nebeske sile. Skiptar može zamenjivati telesnu prisutnost vladara kao otelovljenje njegovog autoriteta i prava. U predstavama srpskog srednjovekovnog vladara nailazi se na nekoliko različitih modela skiptra. Najčešće je to kratka palica koja na vrhu ima jednostruki ili dvostruki, ređe trostruki, krst ili heraldički krin, a ukrašena je draguljima i biserom. Bosanski banovi se često predstavljaju sa krstonosnim žezlom, a kraljevi sa žezlom nadvišenim krinom. Kraljice se često prikazuju sa naročitim skiptrom u formi zlatne grane (na primer Simonida u Studenici, Jelena u Karanu i Lesnovu) koji se u Vizantiji naziva palmom (to baion). Kada bi kraljica ili carica preuzela regentsku vlast, promena njenog statusa bi se označila i promenom tipa skiptra, koji je tada postajao krstonosni. Verovatno da je prikazivanje određene vrste skiptra imalo veze i sa prirodom ikonografske kompozicije. Tako se na freskama vladar redovno prikazuje sa krstonosnim skiptrom. Na pečatima vlada veća sloboda; pečat kralja Radoslava iz 1234. godine prikazuje skiptar sa sferom na vrhu, pečat kralja Vladislava iz 1240. ima skiptar sa krinom, dva zlatna pečata kralja Uroša pokazuju skiptar sa zvezdom i krinom, odnosno dvostrukim krstom; na zlatnom pečatu kralja Dragutina skiptar je ponovo sa dvostrukim krstom, kao i na velikom pečatu kralja Milutina i zlatnom pečatu Stefana Dečanskog iz 1327, dok drugi zlatni pečat istog kralja iz iste godine prikazuje jednostruki krst, kao i njegova tri pečata sa dokumenata koji potiču iz vremena njegovih naslednika. Pečat mladog kralja Dušana iz 1334. prikazuje vladara sa skiptrom sa krinom, njegov zlatni pečat iz 1345. ima skiptar sa dvostrukim krstom, a nekoliki pečati prikazuju insigniju koja i ne mora biti skiptar nego vladarski krst; konačno, carski pečati Dušanovi prikazuju skiptre sa običnim i trostrukim krstom. Kod potonjih srpskih vladara skiptri su predstavljeni na pečatima tipa cara Uroša (sa dvostrukim krstom), kneza Lazara (sa običnim krstom) i despota stefana Lazarevića (sa običnim krstom). Na novcu se najčešće predstavlja vladar sa krstonosnim skiptrom, ali postoje i ređe vrste novca na kojima je skiptar sa krinom.

Kraljevski skiptar izrađen po nacrtu Mihaila Valtrovića za krunisanje 1904. godine načinjen je, kao i kruna, kod pariske firme «Faliz», i služio je kao skiptar Kraljevine Srbije u periodu 1914-1918, potom Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918-1929, i konačno kraljevine Jugoslavije posle 1929. Dug je 63,2 cm, i – kao i ostale regalije kralja Petra I – načinjen od pozlaćene topovske bronze; drška mu je dekorisana sa 13 pojaseva lozanžiranih prstenova, svaki lozanž sa po jednim četvorolatičnim cvetom od crvenog, plavog ili belog emajla, a stablo je podeljeno na tri pojasa od kojih je najniži ukrašen cvetovima plavih i crvenih krinova sa zelenim stabljikama. Glava skiptra je Rupertov krst[23] od belog emajla opervažen plavim, i sa crvenim emajlom izvučenim simetralama. Centar krsta je ukrašen jednim rubinom, a podnožje krsta safirima.

Kao arhijerejski atribut, skiptar se naziva žezlom ili štakom. Arhijerejsko žezlo je dugačko (tipa palice, virge) i ima na vrhu prepletene zmijske glave između kojih je orb nadvišen krstom. Ovo žezlo se nosi samo kada je Arhijerej u liturgičkom odejaniju. Kod rimokatolika, arhijerejsko žezlo karakterističnom kukom aludira na pastirsku funkciju i naziva se pastoral ili pedum.

U heraldici se skiptar pojavljuje u više vidova: kao zastupnik sveukupnih vladalačkih regalija (pars pro toto), kao atribut uz vladarski amblem (obično uz orla, kao u grbu Crne Gore, Austrijskog carstva, Ruskog carstva, Svetog Rimskog Carstva, Poljske, ređe lava, kao u Kastilji ili Škotskoj), ili kao samostalni amblem sudske vlasti i autoriteta vladaoca. U heraldici Srba skiptar je veoma redak motiv. Krajem 19. veka, Mihailo Valtrović je u svom nacrtu Dvorskog grba, komponovanog za potrebe ukrašavanja zastave koju je kralj Aleksandar poklonio Hilandaru, primenio skiptar i mač ukrštene iza porfire, što je jedinstven slučaj u novijoj srpskoj heraldičkoj praksi, s tim što se taj heraldički skiptar završava belim malteškim krstom. Poseban oblik žezla može biti komandantska bulava, sa formom manjeg topuza, kod koga je dosta teško raspoznati da li je u pitanju pravi topuz, kao oružje ratnika, ili bulava, neka vrsta maršalske palice; jedini način da se preciznije utvrdi o čemu je reč je ili eksplicitni navod u oficijelnom blazonu, ili poznavanje karijere prvog armigera. Arhijerejsko žezlo, nasuprot, standardni je atrbut grbova pravoslavnih crkava, arhiepiskopija, mitropolija i eparhija, i obično se vidi ukršteno sa patrijaraškim krstom iza štita, osim u napuštenom grbu Mitropolije crnogorskoprimorske gde je ukrštanje preko štita. U nekim slučajevima, arhijerejsko žezlo se može naći i kao motiv u samom štitu crkve ili ličnom/porodičnom grbu jerarha (na primer, u četvrtom polju grba gornjokarlovačkog episkopa Mojsija Mijokovića, gde je arhijerejsko žezlo ukršteno sa igumanskim štapom, ili u levoj čelenci grba dalmatinskog episkopa Stefana Kneževića, gde je ukršteno sa litijskim krstom). U grbovima rimokatoličkog i luteranskog klira, pastoral je obično deo parafernalija ranga, ali se dosta često nalazi i kao motiv u štitu. 

Sledeći po važnosti deo regalija je šar, orb ili carska jabuka (grčki sfaira ili melon, latinski sphaera, orbis ili globus), koji – kao atribut kraljevske vlasti – predstavlja univerzum. Nalazi se među amblemima imperatorske vlasti u starom Rimu, gde simboliše status Jupitera kao vladara bogova i ljudi, i prikazuje se nadvišen figurom Viktorije, feniksa, brodskom krmom ili Jupiterovim orlom, dok u hrišćanstvu predstavlja Hristovu vladavinu nad svetom i označava se nadvišenjem u vidu krsta (globus cruciger). Prva predstava šara kao jedne od insignija hristijanizovanog vladara potiče iz 315. godine i prikazuje Konstantina Velikog. Prva predstava vladarke sa šarom odnosi se na Arijadnu, suprugu cara Anastasija, na početku 6. veka. U 6. veku nailazi se i na predstave arhanđela odevenih u carsku odeću sa šarom u ruci. Verovatno da je u ranom periodu šar imao formu diska. Kasnije se izrađivao kao šuplja zlatna lopta ispunjena smolom ili glinom i prašinom radi podsećanja na prolaznost svega zemaljskog. Na Zapadu se šar često prikazuje sa naglašenim i ukrašenim meridijanom (orbis in titulo), ekvatorom (orbis in circulo) ili i ekvatorom i severnom polovinom meridijana (orbis in circulo et in titulo). Smatra se da je pojava šara na Zapadu vezana za Teodobertove kopije Justinijanovog carskog kovanja u prvoj četvrtini 6. veka, ali da se u redovni sistam ikonografije vladarskih insignija uvodi tek za vladavine Otona I, polovinom 10. veka, i da je kao stvarni artefakt prvi put upotrebljen za carsko krunisanje Hajnriha II 1014. godine. Vladalac šar nosi u levoj ruci, a prima ga tokom svečanosti krunisanja istovremeno ili po primanju skiptra, kao znak da svojom zemljom upravlja u ime Hristovo. U našoj srednjovekovnoj insigniologiji šar se javlja za vladavine kralja Radoslava, i to kao sfera nadvišena jednostrukim ili dvostrukim krstom. Po svojoj prirodi šar je srodan akakiji, i te dve insignije se koriste alternativno. U srpske regalije šar je ponovo uveden za krunisanje kralja Petra I, i za tu priliku je u Parizu kod «Faliza» izrađena nova insignija od topovske bronza i emajla po nacrtu Mihaila Valtrovića. Sfera je prečnika 11,5 cm, pozlaćena je, sa naglašenim ekvatorom ukrašenim lozanžiranim frizom, svaki lozanž sa po jednim četvorolatičnim cvetom u belom, crvenom i plavom emajlu; severni meridijan je ukrašen sa dva četvorolatična lozanža i floralnim ukrasima u zelenom  emajlu i nijelu. Šar je nadvišen Rupertovim krstom emajliranim u nacionalnim bojama crveno, plavo i belo.

Uloga orba u heraldici nije posebno naglašena. On je sastavni element kraljevskih znakova, pa se kao takav ponekad pojavljuje kao supstitut celine regalija (pars pro toto), a ponekad kao izraz poruke o vladavini Hristosa nad zemaljskim šarom ili nad čitavom vaseljenom. Na neupadljiv način, on je prisutan i kada je heraldički prikazana samo zatvorena vladarska kruna, jer se najčešće šar nalazi na apeksu kalote, ali se često eksplicitno prikazuje u sastavu vladarskih regalija koje drži heraldički orao kao vladarska ptica. Primer za to, između druhih, su grbovi Svetog Rimskog Carstva, Austrijskog carstva, Ruskog carstva, Nemačkog carstva i Crne Gore. U grbu srpske države orba u kandžama orla nema. Kao atribut uz druge heraldičke likove, orb se češće pojavljuje uz lik lava (na primer u grbu Mihaila Jankovića u darovnici Sv. rimskog cara Franca II, ili u grbu Jelačića), ređe uz figuru zmije (grb Gorjanskih/Gara de Gara). Zbog sličnosti sa topografskom oznakom za manastir ili crkvu globus cruciger se ponekad može naći i u teritorijalnom grbu kao oznaka postojanja značajnog sakralnog objekta (kao u grbu metohijskog grada Istoka).      

Uspomena na krunisanje Kralja Petra INestanak srpske države učinio je na dugi rok postojanje nacionalnih regalija, uključivo i vladarsku krunu, obzoletnim. Od sredine 15. do početka 19. veka, ni u heraldičkom ni u bilo kom drugom smislu nikakva specifična kruna ne povezuje se sa idejom o srpskom suverenitetu ili o suverenitetu nad Srbijom. Heraldička primena srpskog polja u kompozitnim grbovima Svetog Rimskog carstva, austrijskih naslednih zemalja ili Ugarske uvek je ovenčana odgovarajućom krunom relevantnog vrhovnog državnog suvereniteta. Prvi vojvodski stegovi, nastali tokom Prvog srpskog ustanka, koji nose predstavu nacionalnog grba Srba i grba Trivalije, prikazuju redovno i kneževsku kapu sa zlatnom dijademom i vencem i sa plavom postavom. U dosta raširenoj praksi savremenih nemačkih heraldičara plava postava se (osim u slučajevima kada je u pitanju stvarna praksa korišćenja plave porfore u državama kao što je Bavarska, Francuske ili Grčka) koristila kao standard za definisanje vazalnog statusa pojedinih monarhija, pa je kao takva korišćena i u popularnoj heraldičkoj literaturi za prikazovanje porfire i kneževske kape nad grbovima Srbije i Crne Gore sve do polovine 19 veka[24]. U periodu donošenja Sretenjskog ustava, u heraldičke svrhe nad grbom Srbije se prikazuje vojvodski koronet, a od kraja 4. decenije 19. veka u heraldičku upoztrebu se uvodi standardna kneževska kapa. Tek proglasom obnove kraljevine 1882. godine u heraldičku praksu Srbije uvodi se standardna heraldička kraljevska kruna sa četiri arkusa i bez postave. Kako Obrenovići nisu obnovili obred krunisanja, kraljevska kruna nije nikada načinjena, niti se njenim posebnim heraldičkim definisanjem i karakteristikama iko posebno bavio. Zabeleženo je da je kralj Milan, koji se nosio mišlju da svoj novi status uveliča krunisanjem, zatražio od cara Franca Jozefa da mu za planirano krunisanje ustupi jednu krunu tipa kamelaukiona kojoj se kod nas pripisivalo moguće poreklo od kneza Lazara. Ta kruna, koju je transilvanski knez Ištvan Bočkaj 1605. godine primio od turskog velikog vezira Lale Šahina, poseduje jedinstveni venac spojen sa dijademom, ornamentalno stilizovan tako da međuprostor formira figuru sličnu ocilu iz srpskog grba, dok je kupola načinjena od zlatnog lima preko drvene podloge; u apeksu krune je smaragdni orfanos, a ukrašavanje je bogato spinelima, rubinima, tirkizima i biserom. Nema indicija da je ikada imala prependulije. Austrijski car je zahtev odbio i od krunisanja nije bilo ništa. Godine 1889, na 500. godišnjicu Kosovske bitke, osnovan je Orden kneza Lazara, a sa njim je u heraldičku upotrebu ponovo uveden kamelaukion kao karakteristična vladarska kruna srpskog Srednjeg veka i Nemanjićke tradicije[25]. Ipak, ni heraldička upotreba kamelaukiona nije postala standard, iako se, u okviru nacionalnog programa Obrenovića, javlja na insignijama Ordena kneza Lazara i Ordena Miloša Velikog. Kamelaukion će se konačno pojaviti kao heraldički standard, ali samo u okviru Kraljevskog doma Karađorđevića, definisanjem nove oficijelne stilizacije grba srpskog Kraljevskog doma 1917. godine, što je uzeto za osnov potonje standardizacije grba Kraljevskog doma SHS i Jugoslavije[26].

Odluka kralja Petra I da svoje stupanje na presto 1903. godine potvrdi obredom krunisanja zahtevala je da se hitno izradi garnitura regalija. Kao što je već pomenuto ranije, nacrte je pripremio Mihailo Valtrović, a izrada je poverena uglednoj pariskoj juvelirskoj firmi «Faliz». Kao materijal je uzeta bronza od ručice Karađorđevog topa i poludrago kamenje nađeno u Srbiji. Ova kruna je prepoznatljiva po karakterističnom vencu, komponovanom od po četiri emajlirana plava krina i dvoglava krunisana bela orla sa grbom srpske nacije na grudima; nad jednostavnom i skromno ukrašenom dijademom; kruna ima četiri luka od pozlaćene bronze, ukrašena emajlom i poludragim i sintetičkim kamenovima, ukrštena pod malim orbom sa krstom koji ponavljaju izgled kraljevskog šara iz iste garniture regalija. Postavljena je tamno grimiznim somotom. Ova kruna u heraldičkom smislu nije korišćena ni u grbu države ni na grbu Kraljevskog doma; tek po proglasu ujedinjenja u Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, nalazimo parafrazu srednjovekovne srpske krune na jednoj od verzija državnog grba Kraljevine iz 1919. godine, a revizija heraldičkog standarda izvršena 1922. godine uvodi u etalon državnog grba predstavu stvarne kraljevske insignije. Kruna je preživela povlačenje srpske vojske u Prvom svetskom ratu, skrivena u prizrenskoj Bogosloviji; između dva rata bila je izložena u Dvorskoj kapeli Starog dvora u Beogradu, a Drugi svetski rat provela je u Žiči. Posle rata predata je Narodnom muzeju u Beogradu, potom Muzeju Prvog srpskog ustanka, a danas se čuva u Istorijskom muzeju Srbije.

U Crnoj Gori se od prve decenije 19. veka uvodi u državni grb prikaz kneževske kape, bez posebnog zakonskog ili bilo kakvog drugog propisa ili akta, na osnovu dominantne savremene evropske prakse. Kneževska kapa sa infulama korišćena je kao heraldički standard na grbovima, odličjima i u veksilološkoj i diplomatskoj praksi tokom najvećeg dela 19. veka, pa i posle proglasa Kraljevine 1910. godine. Ovo odstupanje od prakse usklađivanja heraldičkog atributa državnog suvereniteta i ranga tumači se više razlozima štednje nego postojanjem određenog stava prema tom pitanju.

Porfira, vladarski ogrtač postavljen zimskim hermelinom, simbolom čistoće i nekoruptivnosti, ima sasvim posebno mesto u heraldici. Ona u tehničkom smislu predstavlja pozadinu heraldičke kompozicije i dela primarnih parafernalija koje joj pripadaju. Simbolički, porfira označava autoritet suverene vlasti. U srpskoj heraldici ona je apsolutni znak privilegije, i to – u svetovnom domenu – privilegija vladara i države, a u sakralnom domenu – privilegija Crkve kao suverene vlasti u pogledu duhovnog pastirstva. Porfiru purpurne boje spolja, postavljenu hermelinom, uvezanu zlatnim gajtanima sa kićankama, često opšivenu zlatnim resama, koriste i Država i Crkva. Država poznaje dva vida porfire, prema stilizaciji: standardnu i aranžiranu u formi paviljona ili heraldičkog šatora. U formi paviljona, po pravilu, koristi je samo vladalački dom. Crkva standardnu heraldičku porfiru koristi u svojstvu autonomnog[27] ili autokefalnog tela, najčešće na nivou arhiepiskopije ili mitropolije[28]. Srpska pravoslavna crkva posle obnavljanja Patrijaršije koristi umesto porfire mandiju koja u stvarnosti ne postoji, ali se slično vladarskoj porfiri poziva na duhovni suverenitet; ona je grimizno crvena, postavljena crveno, izvezena u uglovima zlatnim heruvimima, opšivana zlatnim resama, uvezana zlatnim gajtanima sa kićankama[29]. Eparhijski i grbovi jeraraha koriste različite karakteristične mandije, i to purpurnu sa belim i crvenim prugama za episkope, svetlo plavu sa belim i crvenim prugama za mitropolite, zelenu sa belim i crvenim prugama za patrijarhe (i eventualno neke arhiepiskope).

Pektoral kao deo regalija pripada preheraldičkoj epohi srpske tradicije, pa je otuda njegovo učešće u parafernalijama grbova kod Srba relativno kasna pojava. Pektoral se u srpskoj heraldici pojavljuje u dva različita vida: kao ordenski znak o lancu ili ogrlici, i kao insignija klirika. U prvom slučaju radi se o pokušaju presađivanja zapadne prakse prikazivanja insignija viteških ordena kao heraldičke dekoracije, a prvi takav pokušaj pripada velikom projektu Ilirskih grbovnika, gde se apokrifni grbovi cara Dušana i cara Uroša, u nekim od sačuvanih prepisa, vide okruženi lancem viteškog Ordena sv. Stefana, koji je – ako je verovati Lukariju – prvi srpski car osnovao u slavu svog krunisanja u Skoplju. Taj se lanac prikazuje kao niz zlatnih ocila, dok je pektoral zlatni ovalni ili kružni medaljon sa izobraženjem sv. Prvomučenika i arhiđakona Stefana. Daleki naslednik tog pektorala sa likom sv. Stefana bio bi Orden sv. kneza Lazara, osnovan povodom proslave 500. godišnjice Kosovske bitke, i namenjen samo srpskom Kralju i njegovom punoletnom Nasledniku prestola. Ovaj orden u srpsku heraldiku ulazi sa prethodno pomenutim nacrtom Mihaila Valtrovića za Hilandarsku zastavu i sa interpretacijom dvorskog grba na njoj, da bi se u stabilnijoj verziji pojavio tek sa novom stilizacijom dinastičkog grba Karađorđevića 1917. godine. U drugom slučaju radi se o korišćenju privilegovanih crkvenih znamenja u cilju postizanja precizne heraldičke identifikacije titulara. Tako se na mestu koje u zapadnoj tradiciji pripada insignijama viteškog ordena, t.j. oko i ispod štita, u grbovima srpskih klirika pojavljuje arhijerejski enkolpion/ panagija, odnosno kod prezvitera krst (sa brojanicama ili bez njih). Međutim, iako je panagija oznaka funkcije i dostojanstva episkopa kao takvog, kao formu pektorala mogli bi posmatrati samo jednu specifičnu panagiju – takozvanu Panagiju Svetog Save! Ovu izuzetnu insigniju sa karakterom regalije može nositi samo srpski Patrijarh, i ona u grbu Srpske pravoslavne crkve identifikuje njen identitet i nasleđe, kao i dostojanstvo među drugim pomesnim crkvama[30]. Ni u prvom ni u drugom slučaju institucija pektorala kao regalije ne mora imati (i verovatno nema) bilo kakve direktne veze sa pojavom pektorala u poznoj srpskoj heraldici, ali na nivou simbola između ovih institucija nema suštinske razlike. Ono što im daje karakter regalija je upravo njihova ekskluzivnost i činjenica da ih može posedovati samo poglavar, bilo države, bilo Crkve. 

Oružje se u svojstvu regalnog atributa u srpskoj heraldici pojavljuje izuzetno retko. Jedino se mač pojavljuje u nekolikim slučajevima: mač ukršten sa skiptrom iza porfire dvorskog grba Obrenovića (po nacrtu Mihaila Valtrovića za zastavu darovanu Hilandaru), uspravljeni mač u centru krsta u srpskom grbu između istorijskih godina 1389. i 1815. (u jednoj od varijanti dinastičkog grba Obrenovića), iza štita kneževskog doma Karađorđevića posle svrgavanja knjaza Aleksandra, i mač u desnoj kandži orla u varijantnim modelima grba Crne Gore u periodu 1903-1910.

Tron se u srpskoj heraldici uopšte ne pojavljuje u svojstvu regalije, osim kao artefakt koji je sam nosilac heraldičkih znamenja. U činu posvećenja vladaoca posebno sedište u koje se vladar „uvodi“ ima izvesnu sličnost sa simboličkom predstavom hetimasije[31]. Vladarski tronovi po pravilu nose državni grb ili „grb veličanstva“. Crkveni tronovi po pravilu nose grb pomesne crkve ili eparhije, odnosno eparha. Crkveni tronovi kod rimokatoličkih prelata mogu biti ukrašeni grbom dijeceze ili grbom jerarha koji upravlja dijecezom.

Slično tronu, i jedinstvena pafta ili agrafa, kopča krunidbene porfire[32], ne pojavljuje se kod Srba kao regalija u heraldičkom smislu iako je sama nosilac heraldičke kompozicije.

Izvor:"KRUNISANJE SRPSKIH VLADARA" katalog povodom izložbe 8 vekova manastira Žiče u organizaciji Istorijskog muzeja Srbije i Narodnog muzeja Kraljevo, 2007 god. Autor teksta arh. Dragomir Acović.

fusnote

[1] U takvoj funkciji pojavljuje se čin preuzimanja kraljevskih insignija (regalija ili posebne odeće) u antičkim tragedijama (vidi Senekinog Tijesta ili Agamemnona) ili u istoriji Isusovog stradanja (ruganje Hristosu pred Pilatom). O ovome su zanimljivo pisali Livio Stecchini i Jan Sammer (The Gospel According to Seneca). 
[2] Smilja Marjanović-Dušanić, Vladarske insignije i državna simbolika u Srbiji od XIII do XV veka, Posebna izdanja SANU knjiga DCXXIII, Odeljenje istorijskih nauka knjiga 18, Beograd 1994.
[3] Sakos, od grčkog σακκος= vreća, naziv je za naročitu svečanu gornju haljinu zvonastog kroja. Vladarski sakos se kod nas prvi put sreće na portretima kraljeva Dragutina i Milutina u Arilju, oko 1296. godine, ali se na pečatima nagoveštava još za vremena kralja Vladislava. Rane predstave sakosa su bez posebnih ukrasa; kasnije se sakos ukrašava palmetama, ljiljanima, kolastim azdijama, i sl. U periodu Paleologa u Vizantiji uvodi se karakteristična crna boja vladarskog sakosa (σakkoV melanoV,crni sakos) kao znamenje misterije carstva, a ista moda se u 14. i 15. veku sreće i na srpskoj vladarskoj odeći. U pravoslavnoj crkvi sakos se zadržao kao liturgička odeća arhijereja.
Loros, od grčkog
J@ 8@LD4 ili 0 8@LD4*", 8@DTH = traka, pojas, povez, i latinskog lorum, lorica= oklop, pancir, jeste dugačka tekstilna traka, bogato ukrašena vezom, biserom i dragim kamenjem, u nekim našim izvorima pominje se i kao pojas. Verovatno potiče od antičke insignije trabea triumphalis koju su nosili rimski konzuli-trijumfatori. U Vizantiji je tradiciju korišćenja lorosa obnovio Justinijan i učinio ga ekskluzivnim delom vladarskog ornata. Iz Vizantije se praksa nošenja vladarskog lorosa proširila na Južnu Italiju i Siciliju, gde je poznata i pod nazivom stola regalis, kao i na delove Balkana koji su pripadali kulturnoj i političkoj sferi uticaja Carstva. Loros se nosio s prednje strane, polazeći od manijaka naniže, dok se drugi kraj prebacivao preko leđa, zatim vraćao napred sa desne strane u visini pojasa i konačno prebacivao preko leve (u ranom periodu preko desne) ruke. Ako je nošen ukršten preko grudi nazivao se dijadima (dijadema). Duž ivica lorosa našivano je drago kamenje ili niske dragulja u vidu resa ili trepetljika – fojnikija, a postavljan je purpurnom ili ljubičastom svilom. Loros bez dragulja mogli su nositi i neki visoki državni zvaničnici tokom određenih velikih ceremonija, kao što su uskršenje svečanosti, kada bi vasilevsa pratilo 12 dostojanstvenika sa lorosima kao 12 apostola. Prva očuvana potpuna predstava srpskog vladara  na fresci sa lorosom pada u vreme vladavine kralja Uroša I, ali se loros na pečatima nalazi još za vlade kralja Vladislava, a na novcu na skifatima i bakrenjacima kralja Radoslava. U gračaničkoj predstavi loze Nemanjića prikazana je investitura lorosom iz ruku anđela. Više o tome videti kod S. Marjanović-Dušanić, Op.cit.
[4] Porfira, od grčkog porfira= purpurna, naziv je za purpurnu vladarsku haljinu, najčešće divitision. U novije vreme, kao u heraldičkoj terminologiji, porfirom se naziva purpurni ili tamno crveni krunidbeni kraljevski somotski plašt, najčešće bogato izvezen zlatom i postavljen zimskim krznom hermelina sa našivenim crvim repićima. Izuzetno, iz tradicionalnih razloga, porfira ruskih i nemačkih careva je zlatna, a francuskih, grčkih i bavarskih kraljeva plava, kao i Napoleonove braće kao kraljeva Napulja, Španije i Vestfalije. Porfira kralja Petra I rađena je u Beču kod firme «Ernest Krikl i Švajger» po nacrtu Mihaila Valtrovića. Čuva se u Istorijskom muzeju Srbije u Beogradu, a izrađena je od tamno crvene venecijanske kadife, sa postavom od bele svile i obrubom i kragnom od hermelina. Izvezena je zlatnim kolastim azdijama i krinovima. Ova porfira se kopčala posebnom pozlaćenom agrafom (fibulom, paftom), u čijem je središtu na kružnom polju medaljona veliki krunisani beli dvoglavi orao sa štitom sa krstom i ocilima na grudima, okružen frizom četvorolatičnih cvetova od crvenog, plavog i belog emajla; sa obe strane ovog medaljona pružaju se polihromni ornamenti u emajlu ukrašeni sa dva safira.
[5] Videti: Ann M. Stout, Jewelry as a Symbol of Status in the Roman Empire, The World of Roman Costume, str. 77-100.
[6] Dijadema, ili dijadima, grčki diadhma,  od diadew = vežem oko..., prvobitno traka koju su vladari na Srednjem istoku nosili oko glave kao oznaku apsolutne i božanske vlasti. U vreme helenističke ekspanzije preneta je iz Persije u Evropu. Dijademe helenističkih kraljeva bile su jednostavne bele svilene trake koje su se vezivale na potiljku velikim čvorom. Prvi rimski imperator koji je nosio dijademu bio je Aurelijan, a standardni deo carskog ornata postala je za vlade Dioklecijana, kada je sprovedena temeljna reforma vladarskog statusa i ideologije. Od tada počinje i običaj bojenja dijademe purpurom i ukrašavanje niskama bisera i dragim kamenjem. U vreme Konstantina Velikog razlikuje se nekoliko vrsta carskih dijadema: jednostavna traka, naročita dijadema za praznik vicenalija, dijadema sa apliciranim vencem od dragog kamenja i dijadema sa frizom od dragog kamenja. Po pravilu dijadema se u Rimskom carstvu nosila uz trijumfatorski ornat. Pod isti naziv savremeni izvori često svrstavaju i druge oblike vladarskih kruna, naročito stemu. Takođe, arhijerejska mitra prvobitno je imala formu dijademe. U morfologiji kruna dijademom se naziva najniža zona. Od 11. veka pod ovim imenom počinje da se podrazumeva posebna forma trijumfatorskog pojasa, odnosno lorosa;  u cilju terminološkog razlikovanja kod takvog lorosa primenjuje se novogrčko čitanje slova η  (ita) . U Nemanjićkoj Srbiji, kao i u savremenoj Vizantiji, dijadima označava loros nošen ukršten preko grudi. Kada nosi dijadimu vladar obično ne nosi manijak. Kod nas se na slikanim portretima dijadima prvi put zapaža na portretu cara Dušana u Pećkoj patrijaršiji. U novije vreme dijademom se naziva svaki prstenasti ukras glave izrađen od plemenitih metala, sa ili bez ukrasa od dragog kamenja i bisera, i nema obaveznu i podrazumevanu konotaciju vladarske insignije. U ikonografiji pojam dijadema se ponekad koristi, naročito na Zapadu, za oreol, posebno kada se odnosi na kvadratni oreol likova koji su ikonografski interpretirani kao žive ličnosti u vreme izrade ikonografske kompozicije. O carskoj dijademi videti detaljnije: Ivana Popović, Dijadema na Konstantinovom portretu iz Niša; nastanak i razvoj nove carske insignije, Niš i Vizantija III, Niš 2005, str. 103-117.
[7] U vizantijskoj terminologiji izraz venac se koristi za carsku i vladarsku (despotsku, sevastokratorsku, kesarsku), mučeničku i venčanu krunu. Ta terminološka širina u potpunosti je preneta u srpski jezik i insigniološki pojmovnik. Vizantijski izvori takve krune često nazivaju i stematogirionom i opisuju ih kao dijademu sa naglašenom frontalnom pločicom, kamarom, ukrašenom dragim kamenom, sa prependulijama i kapom-postavom (skiadionom) koja može biti izvezena biserom ili zlatnim koncem. Despotski venac, prema Pseudo-Kodinu, ima jednu do četiri kamare, u zavisnosti od stepena srodstva sa carem, i skiadion ukrašen biserom i zlatnim vezom sa imenom despota, dok sa čeonog obruča, preko slepoočnica, vise prependulije. Kada je despot blizak rođak cara skiadion mu je posebno ukrašen krstovima vezenim biserom. Venci sevastokratora i kesara su slični despotskim, ali se ukrašavaju plavim draguljima. U morfologiji srednjovekovnih kruna hrišćanskih vladara venac se po pravilu nalazi iznad gornjeg ruba dijademe. Izvori koji svedoče o izgledu vladarskog venca kod nas pre svega su slikani, numizmatički i sfragistički. O izgledu velikožupanskog venca nema pouzdanih podataka. Savremeni portreti Stefana Prvovenčanog prikazuju kralja sa krunom koja bi mogla biti sevastokratorski venac. Isto se odnosi i na savremene portrete njegovih sinova Radoslava i Vladislava. Kraljevi Uroš i Dragutin slikaju se sa stematogirionom, koji se kod njihovih naslednika transformiše u stemu i kamelaukion, ali se niža vladarska dostojanstva i dalje prikazuju sa vencem koji odgovara njihovom rangu. Lepa predstava sevastokratorskog venca sa jednom kamarom i bez prependulija nalazi se na liku sevastokratora Kalojana iz 1255. godine u Bojanskoj crkvi u Sofiji, a jednostavni venci bez kamara i prependulija na portretima Vladislava i Urošica iz 1296. godine u Arilju. Venac potonjeg velikog despota Jovana Olivera u Lesnovu, datovan u 1341, sasvim je jednostava zlatni prsten ukrašen bisreom, bez kamare i prependulija, i ne razlikuje se bitno od venca naslikanog na glavi malog sina župana Brajana u Karanu desetak godina ranije. Međutim, portret Dušanovog rođaka Jovana Dragutina (Pološko, oko 1345. godine), sina bugarskog despota Altimira, prikazuje raskošni stematogirion sa tri vidljive kamare i prependulijama. Na osnovu više takvih analogija moglo bi se zaključiti da kod Srba venci nesuverenih vladarskih dostojanstava nisu bili onako precizno stratifikovani kako nas Pseudo-Kodin izveštava da je u Romejskom carstvu bio slučaj. Krune sa kojima se predstavlja despot Stefan Lazarević, sa izuzetkom portreta na Ptujskoj Gori, ne spadaju u standardne despotske regalije i verovatno odražavaju njegov ambivalentan državno-pravni status i uzvišeno nasleđe. Numizmatički izvori su relativno oskudni kada je predstava venca u pitanju. Jedino se na novcu kralja Radoslava dobro uočava sevastokratorski venac sa prependulijama, dok matapani iz srednjeg Nemanjićkog perioda možda ilustruju pozniji model stematogiriona ili krunu sa krinovima. Na novcu tipa robertina može se videti pozni model stematogiriona. Sfragistički izvori su još oskudniji: jedan sačuvan pečat kralja Radoslava i dva pečata kralja Vladislava čini se da prikazuju vladara ovenčanog sevastokratorskim vencem. Sa nestankom vestigijalne srednjovekovne srpske države, prestaje i uloga vladarskog venca u Srba.
[8] Stema, od grčkog to stemma  i latinskog stemma, označava carsku ili kraljevsku krunu. U vizantijskim izvorima taj termin pokriva, u vremenskom rasponu od 6. do 15. veka, dosta širok spektar značenja. Prvobitno, čini se, sinoniman je pojmu dijademe, kasnije i pojmu krune kesara ili carica. U periodu od 7. do 13. veka tim se imenom uglavnom naziva carska kruna, a od Aleksija I Komnina i kruna sevastokratora i kesara. Jovan VI Kantakuzin i Pseudo-Kodin stemom nazivaju carsku krunu koja inače, prema vremenskim odrednicama, svakako pripada modelu kamelaukiona. Postoje dva osnovna modela steme. Rani model je razvijen u 6. veku iz carske dijademe i sastoji se iz visokog prstena bogato ukrašenog dragim kamenjem i biserom, sa koga vise temporalne niske bisera ili kićanke dragulja o zlatnim lančićima (prependulije ili katasiste), dok se na gornji frontalni deo oboda, ponekad iznad kamare, obično postavlja veliki krst; ova je stema postavljena kapom čija je boja ista kao boja frontalnog dragog kamena na dijademi, i prema boji te kape kruna nosi odgovarajući naziv (zelena, plava, crvena ili bela kruna). U rani model steme mogao bi da spada i posebni tip krune zvani hiperteron, koji nad kamarom ima trodelni ukas sličan gornjem delu heraldičkog krina ili malim perima. Pozni model steme ima nižu dijademu, kapa se više ističe svojom kupolastom formom i vezenim ukrasima, draguljima i biserima, krst nad čelom i kamara najčešće ne postoje, a zamenjuje ih orfanos u apeksu kalote dok su prependulije kao na starijem modelu. Posebna vrsta steme, namenjena kraljevima, despotima, sevastokratorima i kesarima, nazivana je stematogirionom. Kod Srba se predstava pozne steme javlja tek na portretima kralja Dragutina. Terminološki, međutim, stemom se smatrala svaka kraljevska kruna bez obzira na model, uključivo i kamelaukion. Početkom 18. veka pojam steme ponovo ulazi u (ograničenu) upotrebu kod Srba, zahvaljujući heraldičkom radu Paula Ritera i Hristofora Žefarovića, ali sa izmenjenim značenjem -  kao grb, prema italijanskom terminu lo stemma.
[9] Kamelaukion ili kamelavkion, grčki kamellaukion od staropersijskog kamerada, odnosno pehlevijskog kamara, u značenju glava ili kapa božanstva, i sufiksa ok za deminutiv, jeste vrsta krune karakterističnog kupolastog tipa. U vizantijskim izvorima, ovaj termin označava više pojmova (između ostalog i kupolasti baldahin iznad carskog prestola, zasvođenu salu na istočnom delu hrisotriklinosa, pa i karakterističnu kapu monaha i klirika u pravoslavnoj crkvi, kamilavku, odnosno srednjovekovnu papsku kapu - camelaucum). U vladarskoj terminologiji prvobitno označava krunu kesara (7. vek), a kasnije jednu od kruna vasilevsa (8-9. vek), da bi konačno od 12. veka označavala isključivo krunu vasilevsa. Jovan VI Kantakuzin i neki drugi autori kamelaukion nazivaju i carskim pilosom (basilikoV piloV). Pitanje podudaranja pojmova kamelaukion i stema nije do kraja razjašnjeno; postoji mišljenje da bi stema mogao biti opšti naziv za carsku krunu, a kamelaukion specifičan pojam za onu carsku krunu kojom se od vremena Komnina obavlja krunisanje. Neki insigniolozi smatraju da poreklo forme kamelaukiona treba tražiti u ceremonijalnom šlemu-kruni gotskog kralja Totile, koja je kao ratni plen doneta 552. godine u Konstantinopolj i kao votivni dar izložena u oltaru Svete Sofije. Godine 638. isti tip krune javnja se kao kesarska insignija. Ima indicija da je i tzv Kruna Konstantina Velikog bila po tipu kamelaukion. Konstantin Porfirogenit kaže da se kruna tog tipa nije smela darivati stranim monarsima. Do stupanja na presto Aleksija I Komnina izgleda da je vasilevs kamelaukion nosio samo tokom velikih crkvenih praznika, a od njegovog vremena koristio se i za krunisanje vasilevsa. Na Zapadu krune tipa kamelaukiona su retke; poznato je da su takve krune posedovali carevi Konrad III i Fridrih I Barbarosa, kao i Fridrih II u svojstvu kralja Sicilije (o ovoj kruni videti opširnije u Nobiles officinae, die königlichen Hofwerkstätten zu Palermo zur Zeit der Normannen und Staufer im 12. und 13. Jahrhundert, Katalog der Ausstelung, Wien 2004.). Iz krune tipa kamelaukiona razvila se u 13. veku karakteristična mitra pravoslavnih arhijereja.
Morfologija kamelaukiona je sledeća: donju zonu krune čini dijadema ukrašena draguljima i biserom, sa čijeg donjeg oboda vise dve temporalne, jednostruke ili višestruke, niske bisera ili zlatnih lančića (prependulija). Srednja zona, venac, najčešće ne postoji. Gornju zonu čini kalota krune načinjena od krutog tekstila ili od tekstila preko čvrste podloge, ređe od zlata, ukrašena dragim kamenjem i biserom. Preko kalote, u istoj ravni, pružaju se dva luka, frontalni i temporalni, koji se ukrštaju na apeksu kupole nad kojim se uzdiže orfanos. I sami luci mogu biti ukrašeni dragim kamenjem i nizovima bisera. Jedini relativno kompletno sačuvani srednjovekovni kamelaukion nađen je u grobnici carice Konstance, a pripisuje se caru Fridrihu
II i datuje u 12. vek. Njegova je osnova zlatotkani tekstil sa našivenim zlatnim i emajliranim fragmentima i draguljnim i bisernim ukrasima. Prependulije su zlatne i tretirane kao složeni ornament umesto slobodno visećih niski. Druga poznata kruna tog tipa, zvana kruna Ištvana Bočkaja, nejasne je provenijencije. Procena da je u pitanju turski rad ne čini se sasvim izvesnom. Kamelaukion koji se čuva u riznici Cetinjskog manastira, i kome se tradicionalno pripisuje poreklo od Stefana Dečanskog ili cara Uroša, verovatno je arhijerejska mitra načinjena od delova starijih insignija različite provenijencije. Srednjovekovne kupolaste krune srpskih vladara pripadaju tipu kamelaukiona, iako se u srpskim pisanim izvorima taj termin ne sreće.
[10] Michelangelo Muraro, André Grabar, Les trésors de Venise, SKIRA. Atribucija ove krune je dosta nepouzdana. Postojala je tendencija da se pripiše Lavu I (Pasini, Il Tesoro di San Marco, Venezia 1885-7, No. 111, Tabla L), Lavu VI ( Molnier, Le Trésor de Saint-Marc, 1888, No. 100, 95), pa i da se pomeri sve do 11-12. veka (Dalton 1911, str. 514).
[11] Videti više kod Petar Petrović, Dona Militaria, Starinar, Arheološki institut, NS Vol XLII, Beograd 1993. str. 63-69.
[12] Veoma lep primer poznog šlema sa kruciformin ojačanjima, bez izdizanja lukova od površine kalote, je anglosaksonski šlem iz Kopergejta u Jorku (8. vek), sada u Muzeju Kasl u Jorku (Castle Museum, inv.no. YORCM CA665). Videti više u: The Making of England, Anglo-Saxon Art and Culture AD 600-900 (ed. Leslie Webster & Janet Backhouse), Exhibition Catalogue, British Museum, London 1991, str. 60-62.
[13] O infulama sv. Isidor Seviljski kaže: Infula est fasciola sacerdotalis capitis alba in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent, quae infulam vinciunt; unde et vittae dictae sunt, quod vinciant. Infula autem plerumque lata erat, plerumque tortilis, de albo et cocco. (Isidori Hispalensis Episcopi Etymologiarum sive originum, Liber XIX, De navibus, ædeficiis et vestibus, #30- De ornamentis)
[14] U zapadnoevropskoj ikonografiji frontalno rascepljena mitra koristi se u prikazima starozavetnih prvosvešteničkih likova.
[15] Bez obzira na generalnu nepouzdanost navoda Letopisa.
[16] Ovde treba pomenuti neobične krune sa  dvostrukim prependulijama na portretima Stefana Dečanskog i Dušana u crvi Sv. Stefana u Duljevu, koje su po mnogo čemu izuzetak u predstavama srpskih srednjovekovnih vladarskih insignija. Više o tome: Dragan Vojvodić, Srpski vladarski portreti u manastiru Duljevu, Zograf br. 29, Beograd 2002-2003, str. 143-160.
[17] Modiolos, takođe timpanion ili propoloma, je srednjovekovna vizantijska kruna oblika obrnutog presečenog konusa, redovno bogato ukrašena biserom i dragim kamenjem. Konstantin Porfirogenit pominje da je Leon I posedovao modiolos koji mu je darovao senat, a Ignjatije Smolenski govori o modiolosu Manojla II Paleologa. Na Zapadu se modiolos uglavnom povezuje sa vizantijskom ili sicilijanskom tradicijom. Dve kruna tog tipa s kraja 12. veka čuvale su se u riznici katedrale u Bambergu, ali o njihovom izgledu svedoče samo sačuvani crteži. Izgleda da od 12. veka ovaj tip krune uglavnom koriste žene, i kao takav nalazimo ga u našem zidnom slikarstvu na portretima kraljica. Jedna od najlepših predstava modiolosa u nas nalazi se na portretnoj fresci kraljice Simonide u Gračanici.
[18] U rukopisu Korenića-Neorića, u izgorelom Beogradskom grbovniku, i u Tasovčićevom prepisu umesto flerona u vencu se nalaze heraldički krinovi, što je očita aluzija na ljiljanovu krunu bosanskih Kotromanića. Čini se da bi izvor te interpretacije mogao biti poznato „Rodoslovlje gospode srpske i bosanske“ iz franjevačkog manastira u Kraljevoj Sutjesci, sada u Štrosmajerovoj galeriji u Zagrebu.
[19] Kod grba Moldavije se vidi da je prvobitno bila nacrtana „carska kruna“, pa su sa nje naknadno uklonjeni arkusi.
[20] Pavao Anđelić, Srednjovjekovni pečati iz Bosne i Hercegovine, Akademija nauka i umjetnosti BiH, knjiga XXXVIII, Odeljenje društvenih nauka knjiga 23, Sarajevo, str. 106.
[21] Motiv „trolisne krune“ (Rautenkrone) karakterističan je za saksonsku vladarsku kuću, a istu formu imaju i krune u motivu „tri krune“ švedskih kraljeva.
[22] Odnosno sa plavom postavom na zastavama Prvog srpskog ustanka i u verziji „vazalnih“ grbova Crne Gore i Srbije u Zibmaherovoj seriji.
[23] Pojam Rupertovog krsta u heraldici i faleristici često se koristi da opiše varijantu šapastog krsta kod koga su stranice krakova konkavne, a krajevi konveksni. Naziv potiče od prvog poznatog ordenskog znaka sa takvom formom krsta, Ordena Sv. Ruperta, osnovanog u Salcburgu. Inače, sama forma ovoga krsta, izvan falerističkog konteksta, daleko je starijeg datuma.
[24] Trag toga mogao se naći i krajem 19. veka u neobičnom grbu koji je Valtrović uneo u svoj nacrt Hilandarske zastave, poklona kralja Aleksandra Obrenovića srpskoj carskoj lavri, sa predstavom plave porfire.
[25] Naime, kruna tipa kamelaukiona je pozicionirana u nadvišenje ordenskog znaka, na pektoralnom segmentu ordenskog lanca, što je prvi slučaj ovako reprezentativne i upadljive primene tog motiva u našoj insigniologiji 19. veka.
[26] Od 2006. godine kruna tipa kamelaukiona koristi se ponovo, odlukom NJ.K.V. Aleksandra II, kao sastavni deo grba Starešine srpskog Kraljevskog doma.
[27] Karlovačka mitropolija, Crnogorska mitropolija, Dabrobosanska mitropolija...
[28] Videti grb Mitropolije dabrobosanske sa antiminsa mitropolita Evgenija.
[29] Dok je patrijaraška porfira definisana crkvenim Ustavom, arhijerejski i eparhijski grbovi sa mandijom koriste se od nedavno (eparhije Timočka, Srednjoevropska, Kanadska, Niška...)
[30] Panagija Sv. Save, zajednički dar Kralja Aleksandra I i Predsednika vlade Nikole Pašića, uvedena je prilikom izbora Mitropolita Dimitrija za prvog patrijarha obnovljene i ujedinjene Srpske pravoslavne crkve.
[31] Jacques Le Goff, A Coronation Program for the Age of Saint Louis: The Ordo of 1250, str. 53: Ovo sedište, kao simbol, može se porediti sa praznim prestolom u staroj Indiji, ili sa hetimasijom (praznim prestolom za Gospoda ili za krst) u ranoj hrišćanskoj i vizantijskoj umetnosti“. (prev. D.A.).
[32] Deo krunidbenih regalija kralja Petra I. I ovaj artefakt izrađen je kod „Faliza“ po nacrtu Mihaila Valtrovića.

 

Тekst br.2_03

^
Тekstovi

Тekst br.2_05  >