Српски ћирилица  Srpski latinica  English  Руский  Ελληνικά


Tekstovi o crkvenom umetničkom zlatarstvu


Тekst 1_03. Vrednost materijala koji se korist u crkvenoj umetnosti

Osnovna razlika koja odvaja svetovno zlatarstvo i juvelirstvo od drugih umetničkih zanata je — upotreba prirodnih dragocenih materijala. Isti slučaj je i sa celokupnim crkvenom umetnošću, jer koristi samo prirodne i često dragocene materijale. To je prevashodno — zlato u ikonografiji i crkvenoj arhitekturi, prirodni minerali u sastavu pigmenata za ikone i, naravno, široka primena dragocenih materijala u bogoslužbenim sasudama, kovčezima, kivotima, okovima ikona i naposletku u svim predmetima koji su deo crkvene umetnosti. U čemu se sastoji kanoničnost upotrebe prirodnih i dragocenih materijala?
 
Čoveku savremenih estetskih pogleda teško je da poveže luksuznu dekoraciju u crkvama i hramovima i bogatstvo crkvenih sasuda sa asketizmom hrišćanskog veroispovedanja. Pored drugih antonima hrišćanstva, i ova kontradikcija postaje razumljiva čim smognemo snage da se izdignemo izvan materijalističkog poimanja i počnemo da na stvari gledamo duhovno:
 
Činjenica je da su svi "ovozemaljski" prirodni materijali predstave i simboli "onozemanjskog": "...Jer što je na Njemu nevidljivo, od postanja svijeta umom se na stvorenjima jasno vidi, njegova vječna sila i božanstvo, da nemaju izgovora", — govorio je apostol Pavle (Poslanica Rimljanima 1.20). Mogućnost prisustva  Božanske energije u materiji, kanonsko je stajalište Crkve još od vremena Jovana Damaskina, nakon pobede nad jeresi ikonoklasma. Stanovište o prirodnom poreklu materije, da je istu stvorio sam Bog, postaje od izuzetne važnosti. U vezi sa tim je i pojava strogih zahteva postavljenih kako naspram samog materijala u upotrebi tako i nad umetnikom koji ga oblikuje i radi sa njim. Prema svetitelju Filaretu Drozdovu, lažno kamenje i lažni materijali se ne mogu koristiti u crkvenim obredima , ne iz razloga što su niske vrednosti, već zato što u sebi nose laž. Shodno tome, za osvećenje tečnosti može se koristiti samo voda a za vršenje Evharistije samo vino i hleb. Dragoceni materijali, zbog svoje retkosti, prevazilaze okvir materijalnog, i kao takvi, zbog nepostojanja direktnih ovozemaljskih analogija, najbolje odslikavaju duhovnost. Sveto Pismo i učenja Svetih Otaca prepuni su opisa mističkih vizija i duhovnih doživljaja, koji se prenose putem zlata, srebra i dragog kamenja. Celokupno znanje sakupljeno u ovim Svetim Predanjima osnova su za crkenu zlatarsku umetnost.
 
Govoreći o zahtevima koji se postavljaju pred umetnika koji se bavi sakralnom umetnošću, moramo se podsetiti Starog Zaveta, gde je njegova uluga i definisana: "I reče Gospod Mojsiju govoreći: Gle, pozvah po imenu Veseleila sina Urije sina Orova od plemena Judina. I napunih ga duha svetoga, mudrosti i razuma i znanja i svake vještine, da vješto izmišlja kako se što može načiniti od zlata i od srebra i od mjedi, da umije rezati kamenje i ukivati, da umije tesati drvo, i svaki posao raditi. I evo udružih s njim Elijava sina Ahisamahova od plemena Danova, i svakomu vještom čovjeku u srce dadoh vještinu da izrade sve što  sam ti zapovjedio..." (Izlazak XXXI.1–11). Spis se nastavlja strogim propisom o upotrebi materijala u svetim predmetima. Poznata je i zabrana iz Starog Zaveta.: "Ne gradi sebi lika rezana niti kakve slike od onoga što je gore na nebu, ili dolje na zemlji, ili u vodi ispod zemlje." (Izlazak XX.4),  što se može pripisati nezavisnom, "neznabožačkom" stvaralaštvu umetnika. Ovakvo stvaralaštvo, imajući u vidu religioznost prirode čoveka, nesvesno vodi idolopoklonstvu. Reči Biblije opominju: "Proklet da je čovjek koji bi načinio lik rezan ili liven, stvar gadnu pred Gospodom, djelo ruku umjetničkih, ako bi i na skrivenu mjestu metnuo..." (Zakoni XXVII.15). Radeći sa prirodnim materijalima, crkveni umetnik poštuje starozavetnu zabranu stvaranja relističkih slika i prizora. Prema tome, crkvena umetnost nije stvaralaštvo u smislu shvaćenom u svetovnoj umetnosti. Crkveni umetnik ne stvara iz "ničega", kao što svetovni slikari stvaraju zlatni sjaj pomoću uljanih boja, na platnu, takmičeći se sa samim Gospodom.
 
Crkveni umetnik je ništa drugo do sluga u "njivi" Gospoda. Njegov zadatak je da spozna i prenese Božju promisao. Kao i sveštenik, on pokušava da uspostavi vezu između dva sveta otkrivajući u materiji duhovnu suštinu. Stoga se njegovo delanje svodi na službu Bogu a ne na stvaralaštvo. U vezi sa tim, treba nešto reći i o neophodnosti selektivnog pristupa crkvene umetnosti novim tehnologijama. Neke od njih narušavaju verski karakter rada umetnika i njegov odnos sa Bogom. U današnje vreme to je, prevashodno, tehnologija kompjuterske simulacije i modelovanja. Koristeći je, umetnik zaboravlja na svoju ulogu, ne uzrasta duhovno, već počinje da se približava spoljnjim kriterijumima, tehničkom kvalitetu i kvantitetu, ustupajući svoje mesto i ulogu računaru. Takav poredak uklanja uticaj Boga na crkveno stvaralaštvo.
 
Visoke zahteve vezane za materijal i samog delatnika stari crkveni umetnici ispunjavali su pomoću jake vere, ljubavi i smirenja. Na žalost, u današnje vreme u nedovoljnoj meri ispunjavamo te kanonske zahteve i često zaboravljamo na njihovu suštinu. Stvaramo radove koji su formalno crkveni, a u stvarnosti su — mrtve imitacije. Uzimajući učešća u verskom životu čoveka, takve "kreacije" među vernima mogu doprineti ili slabljenju  vere ili pojavi ikonoboračkih tendencija, a među nevernima — jačanju ateizma. S druge strane, kada u zlatarstvu religioznost poprimi čuvsten karakter, koncept "Božanske energije" biva zamenjen "energijom materijala", što vodi obožavanju same supstance i magijskoj upotrebi zlatarskih predmeta.


Тekst br.1_02

^
Тekstovi

Тekst br.1_04  >